Từ những năm 1960, văn hóa đại chúng đã vẽ ra những viễn cảnh không tưởng về kỷ nguyên không gian. Hơn sáu thập kỷ nhìn lại, chúng ta sẽ kinh ngạc khi thấy nhiều tiên đoán đã ứng nghiệm rùng mình, trong khi số khác mãi là ảo mộng.

Thế giới từ lâu đã luôn bị cuốn vào những viễn cảnh du hành vũ trụ đầy hứa hẹn, đặc biệt là trong thập niên 1960 - thời kỳ đỉnh cao của cuộc chạy đua không gian khốc liệt giữa Hoa Kỳ và Liên Xô. Giữa sự bùng nổ của trí tưởng tượng và các giả thuyết khoa học chân chính, không phải mọi tiên đoán về diện mạo của vũ trụ trong thế kỷ 21 đều trở thành sự thật.

Nếu như những bộ phim không gian với các cuộc chiến bằng tia laser giữa các thế lực thiện và ác vốn không bao giờ cố gắng lột tả tính chân thực, thì nhiều tác phẩm khác lại sở hữu góc nhìn thấu đáo đến mức kinh ngạc. Những dự đoán chính xác này thường là sự kết hợp tài tình giữa cơ sở khoa học và đôi cánh của trí tưởng tượng. Dù việc dự báo quỹ đạo của công nghệ luôn là một thách thức, thực tế cho thấy những năm 60 đã để lại hai dự đoán chuẩn xác và hai sai lầm đáng tiếc.

Sự thật đáng kinh ngạc đầu tiên chính là việc robot đóng vai trò then chốt trong các sứ mệnh khám phá không gian. Tác phẩm khoa học viễn tưởng kinh điển vĩ đại "2001: A Space Odyssey" của nhà văn Arthur C. Clarke và đạo diễn Stanley Kubrick đã khắc họa vô cùng chính xác sự phụ thuộc của con người vào trí tuệ nhân tạo.

Ngày nay, dù chúng ta chưa phải đối mặt với những cỗ máy sát thủ tự trị như HAL 9000, sự tinh vi của robot ngoài đời thực là không thể phủ nhận. Khi con người chưa đủ khả năng đặt chân lên sao Hỏa, các robot thám hiểm đã tiên phong thực hiện chuyến đi gian nan này.

Mới đây, các nhà khoa học đến từ Đại học Stanford cũng đã thử nghiệm thành công một phương pháp cho phép robot AI tự điều hướng trên Trạm vũ trụ quốc tế. Nếu không có máy móc đảm nhận những nhiệm vụ quá nguy hiểm hoặc không thực tế đối với phi hành gia, việc thám hiểm hệ mặt trời sẽ trở nên vô cùng bế tắc.

Sự thật thứ hai đánh dấu một sự chuyển mình lớn: các công ty tư nhân đã chính thức bước vào đường đua không gian. Trở lại những năm 1960, các sứ mệnh vươn ra ngoài Trái đất dường như là đặc quyền bất khả xâm phạm của NASA và các cơ quan chính phủ hùng mạnh. Thế nhưng, các nhà khoa học viễn tưởng thời bấy giờ đã mường tượng ra một kỷ nguyên mà các tập đoàn tư nhân cũng sẽ tham gia vào cuộc chơi này.

Ngày nay, viễn cảnh đó đã trở thành một thực tế hiển nhiên. Mặc dù hình ảnh hãng hàng không Pan Am đưa đón hành khách vũ trụ chưa thành hiện thực, những gã khổng lồ như Blue Origin hay SpaceX đã thiết lập sự hiện diện vô cùng mạnh mẽ. Với tham vọng đưa tàu có người lái bay ngang qua sao Hỏa, họ đang chứng minh sự nghiêm túc tuyệt đối trong lĩnh vực hàng không vũ trụ.

Dù đôi khi tên lửa của họ vẫn phát nổ trên bệ phóng - điều hoàn toàn bình thường trong các bài thử nghiệm ban đầu của NASA - thì sự tham gia của tư bản tư nhân đã thay đổi hoàn toàn cục diện thám hiểm.

Tuy nhiên, song song với những dự đoán sắc bén, văn hóa đại chúng thập niên 60 cũng mang đến những ảo tưởng bị phóng đại quá mức. Sai lầm đầu tiên là niềm tin mù quáng vào các sứ mệnh đưa con người đến định cư ở các hành tinh khác.

Trái ngược với kỳ vọng của tiểu thuyết "2001: A Space Odyssey" hay loạt phim truyền hình "Lost in Space" (với kịch bản các gia đình tị nạn ở các hệ sao khác ngay từ năm 1997), tính đến năm 2026, nhân loại vẫn dậm chân tại chỗ trước cột mốc này.

Tương tự, "The Twilight Zone" cũng từng gieo rắc kỳ vọng về những phi hành gia dũng cảm khám phá các thế giới xa xôi chỉ trong vài thế hệ. Trong thực tế phũ phàng, chúng ta có thể may mắn được chứng kiến một sứ mệnh đưa người lên sao Hỏa trong suốt cuộc đời mình, nhưng mọi thứ sẽ không kịch tính hơn thế.

Giới hạn về việc duy trì mạng sống cho phi hành gia và rào cản tốc độ warp cho thấy khát vọng du hành liên sao khó khăn hơn hàng vạn lần so với trí tưởng tượng của biên kịch Rod Serling.

Sai lầm thứ hai nằm ở giấc mộng về các thuộc địa không gian đông đúc và nhộn nhịp. Mặc dù Trạm vũ trụ quốc tế có thể được xem là một thuộc địa thu nhỏ, nó hoàn toàn không thể sánh với những căn cứ khổng lồ trên Mặt Trăng hay các tiểu hành tinh mà văn hóa đại chúng từng phác họa.

Giấc mơ về việc các gia đình bình thường sống ngoài không gian vẫn chỉ là một bức tranh viễn tưởng xa vời. Tuy nhiên, sự lạc quan quá mức về dòng thời gian này không có nghĩa là vô ích.

Hiện tại, NASA đã công bố các kế hoạch hợp tác quy mô toàn cầu nhằm xây dựng căn cứ Mặt Trăng đầu tiên, qua đó thiết lập sự hiện diện thường xuyên của con người trên vệ tinh tự nhiên này. Dù công chúng chưa thể dọn đến sống ở đó trong tương lai gần, đây vẫn là một bước tiến lịch sử để thu hẹp khoảng cách giữa phim ảnh và đời thực.

Tựu trung lại, việc nhìn nhận những sai lầm trên không nhằm mục đích chế giễu các giả định của những kẻ mộng mơ ngày hôm qua. Việc yêu cầu ai đó vẽ ra chính xác lộ trình thay đổi của công nghệ cũng vô lý như việc ép họ làm thầy bói.

Dù vậy, giống như việc một số tiên đoán đã trở thành sự thật, khoa học viễn tưởng luôn là cội nguồn truyền cảm hứng cho những đổi mới ngoài đời thực. Chừng nào các nhà tư tưởng còn tiếp tục tưởng tượng về những vùng đất mới, các nhà khoa học sẽ luôn tìm thấy động lực mãnh liệt để biến giấc mơ vươn ra biển sao thành sự thật.

Sự tương đồng giữa bối cảnh MV của Sơn Tùng M-TP và tác phẩm Tàn Chỉ của nghệ sĩ Lê Giang

Khi Sơn Tùng M-TP phát hành MV Come My Way, MV mau chóng vướng vào tranh cãi khi nghệ sĩ thị giác Lê Giang lên tiếng cho rằng một phân cảnh trong MV có sự tương đồng với tác phẩm Tàn Chỉ, dự án nghệ thuật do cô thực hiện, và được sử dụng khi chưa có sự đồng thuận từ tác giả. Hiện, phân cảnh gây tranh cãi đã được gỡ khỏi phiên bản MV đang phát hành trên YouTube.

Vượt ra ngoài phạm vi của một sự việc cụ thể, câu chuyện cũng gợi mở những thảo luận rộng hơn về cách người làm sáng tạo tiếp cận các chất liệu văn hóa, nghệ thuật, và cách đưa chúng vào các sản phẩm đại chúng sao cho hợp lý.

Tính nguyên bản trong nghệ thuật và định nghĩa nghệ thuật phái sinh

Tác phẩm Tàn Chỉ của nghệ sĩ thị giác Lê Giang. Nguồn ảnh: Nghệ sĩ Lê Giang.

Một trong số những tranh cãi lớn đến từ cách định nghĩa thế nào là sáng tạo nguyên bản, và thế nào là sự ăn theo, nhái theo, hay sao chép. Nhiều người cho rằng bối cảnh trong MV của Sơn Tùng M-TP được truyền cảm hứng từ đình đền cổ của Việt Nam, chỉ đơn thuần là tái hiện kiến trúc xưa đã có sẵn. Họ cho rằng nghệ sĩ Lê Giang cũng chỉ đang đơn giản là sao chép lại những công trình từ đời cha ông còn sót lại.

Tuy nhiên, trong nghệ thuật thực chất có khái niệm phái sinh. Đó là khi một tác phẩm, dựa trên một tác phẩm gốc khác, chứa đựng yếu tố sáng tạo độc lập và mang lại góc nhìn mới cho nguyên tác. Tàn Chỉ của nghệ sĩ Lê Giang có thể xem như một tác phẩm nghệ thuật phái sinh, tham chiếu hình hài của đền đài Việt, để kể câu chuyện về sự thay đổi của thời gian.

Cận cảnh chi tiết tác phẩm Tàn Chỉ của nghệ sĩ thị giác Lê Giang. Nguồn ảnh: Nghệ sĩ Lê Giang.

Vậy thế nào là tác phẩm thuộc trường phái nghệ thuật phái sinh?

Tại Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) năm 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2009 ở khoản 8, điều 4 nêu rõ:

“Tác phẩm phái sinh là tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, tác phẩm phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn, chú giải, tuyển chọn. Tác phẩm phái sinh là tác phẩm do cá nhân/những cá nhân trực tiếp sáng tạo, được hình thành trên cơ sở một/những tác phẩm đã tồn tại (tác phẩm gốc) trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học, được thể hiện bằng bất kỳ phương thức hay hình thức nào khác biệt với phương thức hay hình thức thể hiện của tác phẩm gốc, thông qua một dạng vật chất nhất định”.

Nói về nghệ thuật phái sinh, có thể nói tác phẩm phái sinh như sáng tạo lồng vào sáng tạo, nó được tạo ra dựa trên nền tảng triết lý thiết kế của một hoặc nhiều tác phẩm đã có trước đó. Nhiều tài liệu nghệ thuật trên thế giới cũng đã đưa ra nhận định về phái sinh. Theo đó, dòng chảy sáng tạo đôi khi là sự trở lại của những xu hướng hay trào lưu đã qua, nhưng trong một diện mạo, hình thức, quan điểm mới. Và vì vậy, phái sinh trở thành một thực hành nghệ thuật nhằm mở rộng và phát triển những giá trị đã được hình thành.

Các hình thái chính của thực hành nghệ thuật phái sinh bao gồm những gì?

(1) Tác phẩm được dịch sang ngôn ngữ khác: tác phẩm được dịch qua ngôn ngữ khác một cách sát nghĩa, không diễn đạt sai nội dung dựa trên nội dung của tác phẩm gốc.

(2) Tác phẩm phóng tác: là tác phẩm phỏng theo tác phẩm gốc, nhưng có sự sáng tạo về nội dung, tư tưởng... Tác phẩm phóng tác thường mang sắc thái mới, khác biệt so với tác phẩm gốc.

(3) Tác phẩm biên soạn: là việc tổng hợp thông tin, thu thập và chọn lọc các tài liệu tham khảo để viết lại thành một tác phẩm mới có sự trích dẫn những nguồn thông tin đã tham khảo.

(4) Tác phẩm chú giải: là tác phẩm thể hiện quan điểm, lời bình của người soạn bản chú giải đó, giải thích ý nghĩa để làm rõ hơn nội dung trong tác phẩm gốc.

(5) Tác phẩm tuyển chọn: được hiểu là một tập hợp các tác phẩm được lựa chọn bởi người biên soạn.

(6) Tác phẩm cải biên: là tác phẩm được sáng tạo ra trên cơ sở tác phẩm gốc bằng cách thay đổi hình thức diễn đạt.

(7) Tác phẩm chuyển thể: có thể hiểu là tác phẩm dựa trên tác phẩm gốc nhưng không làm thay đổi nội dung của tác phẩm gốc. Hiện nay, hình thức chuyển thể phổ biến là việc chuyển thể một tác phẩm văn học, câu chuyện... thành tác phẩm điện ảnh, phim truyền hình...

Dựa trên các hình thái trên, có thể thấy thực tế rằng nghệ thuật phái sinh đã luôn tồn tại trong văn hóa đại chúng.

Đoạn Trường Tân Thanh được phóng tác từ Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nhạc kịch Những Người Khốn Khổ được chuyển soạn từ tiểu thuyết cùng tên của Victor Hugo, hay bộ ba album Classics In The Air của Paul Mauriat chơi lại các trích đoạn cổ điển nổi tiếng theo phong cách hòa tấu hiện đại đều được xem là các hình thức phái sinh.

Ở các tác phẩm trên, công chúng thấy được câu chuyện gốc, giai điệu gốc nhưng đã được thay đổi về cách thức biểu đạt, loại hình nghệ thuật với nhiều sáng tạo và sắc thái mới.

Chiều dài lịch sử của thực hành phái sinh tại Việt Nam

Một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất ở Việt Nam có thực hành phái sinh có lẽ là ba nàng Mona Lisa của họa sĩ Mai Trung Thứ. Cả ba bức đều là bột màu trên lụa, đi kèm với khung do họa sĩ tự làm, with kích cỡ khác nhau, nhưng tỉ lệ chiều cao, chiều rộng đều tôn trọng tỉ lệ nguyên bản trong Mona Lisa (hay còn gọi là La Gioconde) của Leonardo da Vinci.

Bức tranh "Mona Lisa" đầu tiên do Mai Trung Thứ vẽ năm 1958. Bức vẽ này có kích cỡ tầm trung 34,5 x 27,6 cm, vẽ nàng Mona Lisa tóc đen mắt lá liễu, bận áo dài Le Mur đỏ thẫm và đội voan lẩu màu rêu trải dài xuống thân.

Bức "Mona Lisa" 1961 là phiên bản thu gọn của bức 1958, với kích thước 25 x 17,5cm. Trong phiên bản này, tấm khăn voan chuyển sang màu lam, cùng tông với những dãy núi phía sau để tạo thêm tương phản gam màu và không gian tươi tắn hơn.

Phiên bản “Mona Lisa” vẽ năm 1974 có kích cỡ lớn nhất 53,5 x 37,5cm. Ở phiên bản này, gam màu chuyển sang tông lạnh, đối lập với tông vàng của làn da nhân vật. Khăn voan chuyển sang màu lục tươi, còn áo dài thì chuyển sang màu lam thẫm với họa tiết chữ thọ tối giản, cổ tròn đính cúc đỏ. Quần lanh trắng chuyển sang đen – có lẽ thiếu nữ giờ đã là thiếu phụ, trải qua những biến cố nhất định trong cuộc đời.

Dựa theo bản gốc, cô gái ngồi trên một chiếc ghế gỗ ở ban công, với thiết kế của ghế và ban công đều có các motif họa tiết Á Đông. Khung cảnh đằng sau cũng phóng chiếu theo bản gốc, với lối thể hiện là sự kết hợp giữa cách vẽ hàn lâm sơn dầu Tây phương và thủy mặc Đông phương.

Bộ ba họa phẩm khác nhau vẽ cùng một nhân vật với những ý tứ, suy tư khác nhau. Ba tác phẩm như một cuốn phim tả về một nhân vật, từ khi còn là một cô gái trẻ cho đến khi là thiếu phụ. Đây cũng là điểm độc đáo mà “Mona Lisa” phái sinh do họa sĩ Việt vẽ mang cốt cách, tinh thần Việt.

Cận cảnh chi tiết tác phẩm Tàn Chỉ cho thấy chất liệu được sử dụng có sự thay đổi so với tư duy kiến trúc gốc, cùng những chi tiết được thiết kế để tái hiện sự bào mòn trên những cột "gỗ" của đình. Nguồn ảnh: Nghệ sĩ Lê Giang.

Về Tàn Chỉ của nghệ sĩ thị giác Lê Giang, có thể xem nó như một ví dụ thực hành phái sinh của thời đại mới.

Triển lãm Tàn Chỉ từng được giới thiệu đến công chúng hồi năm 2017, là dự án hợp tác kéo dài 6 tháng giữa Lê Giang và nhà nghiên cứu Hán Nôm Nguyễn Đình Hưng, kiến trúc sư dân gian Phạm Thanh Thủy và chuyên gia tư vấn môi trường Nguyễn Thùy Dương. Dự án sử dụng tư duy thiết kế của đình làng Bắc Bộ, bề mặt chất liệu khác biệt so với lịch sử để tái hiện cảm giác vôi hóa cùng những mảng phù điêu và chi tiết kiến trúc đổ vỡ xuất hiện quanh chân cột.

Nội dung tác phẩm tập trung phản ánh những biến động sông Hồng và số phận di tích tâm linh miền Bắc. Có thể nói tác phẩm đã sử dụng những tư duy thiết kế cũ dưới những chất liệu mới, hình thái mới, giá trị mới.

Ranh giới giữa nghệ thuật phái sinh và đạo nhái – sao chép

Bức tranh sơn dầu "Mona Lisa - Thiết kế về nụ cười" được Lãnh Quân vẽ năm 2004, với kích thước 125x45 cm

Ranh giới giữa nghệ thuật phái sinh và đạo nhái không nằm ở việc một tác phẩm sử dụng chất liệu nào, mà nằm ở mức độ minh bạch và giá trị mới mà nó tạo ra.

Theo Annam Gallery, tác phẩm được gọi là phái sinh chứ không phải sao chép gồm những đặc điểm như sau:

“Một là: Tác phẩm đó được hình thành (sáng tác) trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có từ trước đó, thay đổi tác phẩm gốc nhưng vẫn có dấu ấn đặc trưng. Khi người xem tiếp xúc với tác phẩm phái sinh, họ sẽ liên tưởng ngay đến tác phẩm gốc.

Hai là: Hình thức thể hiện phải khác biệt hoàn toàn hoặc khác biệt từng phần với hình thức thể hiện của tác phẩm gốc.

Thí dụ như bức Mona Lisa của Leonardo da Vinci được vẽ bằng sơn dầu trên gỗ dương, của Mai Thứ thì vẽ bằng bột màu trên lụa, Khắc Chinh và Lãnh Quân là sơn dầu trên canvas.

Ba là: Mang dấu ấn cá nhân của tác giả sáng tác ra tác phẩm phái sinh. Cụ thể ở đây là chất liệu, màu sắc, kỹ thuật đường nét, xa hơn nữa là tỷ lệ của bức tranh. Thí dụ cơ bản vui như tác phẩm gốc thì không choàng khăn, nhưng ông Mai Thứ lại cho choàng khăn voan, họa sĩ Khắc Chinh lại cho thêm nhân vật chiếc khăn mấn cùng chiếc kiềng rõ nét hơn. Hay như tác phẩm của Lãnh Quân là một cô gái hiện đại với mái tóc buông xõa với những chi tiết đặc tả siêu thực như ảnh chụp.”

Khi nguồn cảm hứng bị che giấu, không thừa nhận xuất xứ hoặc chỉ sao chép hình thức mà không đóng góp thêm góc nhìn, ngữ cảnh hay ý nghĩa mới, sự phái sinh dễ trượt sang địa hạt của đạo nhái. Tính minh bạch vì thế trở thành một yêu cầu quan trọng của nghệ thuật phái sinh. Việc công khai nguồn tham chiếu không làm giảm giá trị sáng tạo, mà ngược lại cho thấy sự tôn trọng đối với di sản cũ và giúp người xem nhận ra quá trình đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.

Có thể nói, nghệ sĩ thị giác Lê Giang cùng sự hợp tác của các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư và chuyên gia tư vấn môi trường đã thành công tham chiếu hình hài của kiến trúc Việt, minh bạch trong xuất xứ, đồng thời chuyển hóa chúng thành một ngôn ngữ thị giác đương đại để kể một câu chuyện về số phận của những di tích tâm linh Bắc Bộ.

Harper’s Bazaar Việt Nam

Theo Kế hoạch ban hành kèm Quyết định 1062/QĐ-TTg thực hiện Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, đến năm 2030, mức đọc bình quân của người dân Việt Nam phấn đấu đạt từ 7 - 8 bản/người/năm, tiệm cận mức phổ biến của các quốc gia có trình độ phát triển tương đương trong khu vực.

Để đạt mục tiêu này, Kế hoạch yêu cầu xây dựng và phát triển đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa đọc; mở rộng khả năng tiếp cận sách và tri thức cho người dân, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khu vực biên giới và hải đảo. Đồng thời, tăng cường sự liên kết giữa nhà trường, gia đình, thư viện, nhà xuất bản và cộng đồng nhằm hình thành thói quen đọc sách bền vững trong xã hội.

Bên cạnh đó, văn hóa đọc cũng sẽ được đẩy mạnh trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài thông qua các kho tài liệu số đa ngôn ngữ và không gian đọc trực tuyến. Các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam tiếp tục được triển khai theo hướng thiết thực, có chiều sâu và sức lan tỏa rộng; nâng cao chất lượng các hoạt động tôn vinh sách, tác giả, dịch giả, người làm sách, đồng thời đổi mới và nâng cao uy tín của Giải thưởng Sách Quốc gia.

Kế hoạch cũng xác định phát triển văn hóa đọc trở thành một nội dung trọng tâm trong xây dựng môi trường văn hóa cơ sở, gia đình văn hóa, cộng đồng học tập và xã hội học tập. Hệ thống thư viện công cộng, thư viện số, không gian đọc cộng đồng, tủ sách cơ sở và các mô hình phục vụ sách lưu động sẽ được xây dựng, phát triển đồng bộ, ưu tiên hỗ trợ các địa bàn còn khó khăn trong tiếp cận tri thức.

Đáng chú ý, Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao nghiên cứu triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường học từ tiểu học đến trung học cơ sở nhằm hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, góp phần xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời.

Vì sao “Nhà văn hiện đại” vẫn được tìm đọc sau hơn 80 năm?

Có những cuốn sách ra đời để đáp ứng nhu cầu của một thời điểm. Cũng có những cuốn sách vượt qua giới hạn của thời gian, trở thành điểm tựa cho nhiều thế hệ bạn đọc. Bộ sách "Nhà văn hiện đại" của nhà văn Vũ Ngọc Phan thuộc trường hợp thứ hai.

Nhân dịp Nhà xuất bản Kim Đồng vừa tái bản trọn bộ "Nhà văn hiện đại" gồm 5 tập, độc giả hôm nay có thêm cơ hội tiếp cận một công trình phê bình văn học được xem là kinh điển của Việt Nam. Sau hơn 80 năm kể từ khi ra đời, bộ sách vẫn xuất hiện trong danh mục tham khảo của nhiều nhà nghiên cứu, giáo viên, sinh viên và người yêu văn học. Điều gì tạo nên sức sống ấy?

Trước hết là hoàn cảnh ra đời đặc biệt của bộ sách.

"Nhà văn hiện đại" được viết và xuất bản trong giai đoạn 1942-1945, khi nền văn học Việt Nam hiện đại đang vận động mạnh mẽ. Nhiều tác giả được Vũ Ngọc Phan khảo sát khi ấy vẫn đang sáng tác, nhiều thể loại văn học còn trong quá trình định hình.

Bởi vậy, những trang viết của ông mang giá trị của một ghi chép đương thời. Ông quan sát văn đàn từ bên trong đời sống văn học đang diễn ra, ghi nhận các hiện tượng văn chương khi chúng chưa được thời gian sàng lọc và định vị.

Ngày nay, khi đọc lại "Nhà văn hiện đại", người đọc được gặp những tên tuổi như Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Tô Hoài, Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu hay Huy Cận trong chính bối cảnh họ đang góp phần làm nên diện mạo văn học mới. Đó là giá trị mà ít công trình nghiên cứu ra đời sau này có được.

Một lý do khác khiến bộ sách vẫn được tìm đọc nằm ở khối lượng tư liệu phong phú.

Bộ sách đề cập tới 79 tác giả cùng hàng trăm tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau: tiểu thuyết, thơ, phóng sự, ký sự, kịch, phê bình, biên khảo... Qua từng chân dung văn học, người đọc có thể hình dung tương đối đầy đủ diện mạo nền văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.

Đối với giới nghiên cứu, đây là nguồn tư liệu quan trọng. Với độc giả phổ thông, bộ sách giống như một cánh cửa mở vào đời sống văn chương cách nay hơn một thế kỷ.

Điều khiến "Nhà văn hiện đại" được đánh giá cao còn nằm ở phương pháp phê bình.

Là người cùng thời với phần lớn các tác giả được khảo sát, Nhà văn Vũ Ngọc Phan vẫn giữ được thái độ khách quan của một nhà nghiên cứu. Ông quan tâm tới văn bản, phong cách, bút pháp, tư tưởng nghệ thuật và vị trí của từng cây bút trong dòng chảy văn học. Mỗi nhà văn được đặt trong một bối cảnh cụ thể để nhìn nhận những đóng góp cũng như giới hạn của họ.

Nhiều nhận định trong bộ sách đến nay vẫn được tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy. Sau hơn tám thập kỷ, một số đánh giá có thể được nhìn nhận lại dưới ánh sáng của những tư liệu mới, nhưng giá trị gợi mở học thuật của công trình vẫn còn nguyên.

Trong thời đại mà việc tiếp nhận thông tin ngày càng nhanh, những công trình nghiên cứu được xây dựng công phu và có hệ thống vẫn giữ vai trò riêng. "Nhà văn hiện đại" không chỉ lưu giữ diện mạo của một giai đoạn văn học quan trọng mà còn giúp người đọc hiểu rõ hơn hành trình hình thành của nền văn học hiện đại Việt Nam. Có lẽ đó là lý do bộ sách vẫn tiếp tục được tìm đọc sau hơn 80 năm.

Lan Dương

Thập niên vàng của điện ảnh Hồng Kông chứng kiến hàng loạt tác phẩm đặc sắc ra mắt, khắc ghi đậm nét với yếu tố tình yêu kết hợp với bi kịch và thời đại. Được nhào nặn bởi đạo diễn Quan Cẩm Bằng, Yên Chi Khâu trở thành tượng đài bất hủ, một vết son đỏ thắm nhưng đượm buồn trong lòng khán giả suốt nhiều thập kỷ thông qua diễn xuất đặc sắc của bộ đôi Trương Quốc Vinh và Mai Diễm Phương.

Giờ đây khi phim chính thức cập bến rạp Việt, có nhiều lý do để những ai yêu điện ảnh xứ Cảng thơm không thể bỏ lỡ cơ duyên trải nghiệm hành trình không thời gian kỳ thú nhưng không kém phần cảm xúc này.

Yên Chi Khâu là tượng đài điện ảnh kinh điển được giới phê bình khen nức nở

Không phải ngẫu nhiên mà Yên Chi Khâu luôn chễm chệ trong danh sách những bộ phim xuất sắc nhất của điện ảnh Hoa Ngữ. Trên chuyên trang Douban, tác phẩm đạt điểm 8.5/10 với tỉ lệ 1-2 sao gần bằng 0. Phim cũng nằm trong danh sách tác phẩm tình cảm Hoa ngữ hay nhất, là phim thuộc thập niên 80 có thứ hạng cao thứ nhì mọi thời đại.

Xuyên suốt nhiều thập kỷ, bộ phim đã nhận được những đánh giá tích cực, sâu sắc từ các nhà phê bình uy tín trong nước lẫn quốc tế. Chuyên trang Nghệ thuật Artforum đánh giá cao phần hình ảnh tuyệt sắc mà đạo diễn Quan Cẩm Bằng tạo nên trên màn ảnh rộng, đặc biệt yêu thích hình ảnh hồn ma Như Hoa giữa đô thị thập niên 1980 như lời khước từ tinh tế đến những giá trị lỗi thời của thời cũ.

Trên trang Filmaholic, một đại diện từ Hiệp hội Quan sát phim châu Á ví chi tiết Như Hoa chờ đợi Thập Nhị Thiếu suốt 53 năm ẩn dụ khéo léo về dòng chảy lịch sử đầy biến động.

Diễn xuất của Mai Diễm Phương đã tạo nên sự quý phái, tôn nghiêm cho Như Hoa, cũng như cách diễn của Trương Quốc Vinh đã lột tả sự yếu đuối, lãng mạn của Thập Nhị Thiếu, theo trang FictionMachine.

Thậm chí, Yên Chi Khâu còn được nghiên cứu, đánh giá bởi tập san Nghiên cứu Văn học của Đại học Thanh Hoa. Bài viết ca ngợi cách phim định hình “bản sắc Hồng Kông” thông qua các khúc hát Quảng kịch do chính Trương Quốc Vinh và Mai Diễm Phương thể hiện, biến tác phẩm thành một di sản văn hóa tinh thần.

Sức hút từ bộ đôi biểu tượng Mai Diễm Phương và Trương Quốc Vinh

Lý do không nhỏ khiến Yên Chi Khâu trở nên độc nhất vô nhị giữa dòng chảy phim trữ tình Hoa ngữ những năm 1990 đến từ màn song kiếm hợp bích của hai huyền thoại Mai Diễm Phương (vai Như Hoa) và Trương Quốc Vinh (vai Thập Nhị Thiếu). Nếu không phải là Mai Diễm Phương và Trương Quốc Vinh, Yên Chi Khâu nhiều khả năng sẽ không có được linh hồn trọn vẹn đến thế.

Với đôi mắt u uẩn trở thành thương hiệu, Mai Diễm Phương đã hóa thân xuất sắc thành nàng kỹ nữ chung tình đến cực đoan, sánh bước một Thập Nhị Thiếu hào hoa, phong nhã nhưng nhu nhược, lãng tử do Trương Quốc Vinh thủ vai. Sự ăn ý, kết nối tâm linh tương thông giữa cả hai lớn đến mức khiến người xem quên mất họ đang diễn, mà chính là nhân vật bước ra từ tiểu thuyết gốc của Lý Bích Hoa.

Yên Chi Khâu giao thoa đỉnh cao giữa lãng mạn, bi kịch và kỳ ảo

Yên Chi Khâu sở hữu cốt truyện độc đáo khi đan xen giữa hai mảng không thời gian, là thập niên 1930 hoa lệ, cổ kính và bối cảnh 1980 hiện đại, hối hả.

Chuyện phim mở đầu khi hồn ma của Như Hoa trở lại trần gian sau 53 năm chờ đợi người tình ở thế giới bên kia nhưng không thấy. Từ đó, người xem được dẫn dắt vào tấn bi kịch tình yêu giữa cô và Thập Nhị Thiếu, khi cả hai quyết định quyên sinh trước sự cấm đoán của thời cuộc, đồng thời hẹn nhau ở kiếp sau.

Sự xuất hiện của yếu tố kỳ ảo, một linh hồn Như Hoa đi tìm người yêu giữa lòng đô thị hiện đại mang sắc thái lãng mạn, bi ai chứ không hề đáng sợ. Phần hình ảnh phố thị bắt mắt giúp câu chuyện càng được tái hiện mạnh mẽ, bật lên vô cùng là nỗi đau và sự lạc lõng của một đoạn tình ngổn ngang, bị chôn vùi bởi sự tàn nhẫn của thời đại.

Ngoài ra, cốt lõi của Yên Chi Khâu dành cho khán giả suy ngẫm là câu hỏi sâu xa về tình yêu, rằng liệu sự thủy chung có thể chiến thắng bản năng sinh tồn của con người. Như Hoa và Thập Nhị Thiếu từng thề cùng sống, cùng chết để bảo vệ tình yêu nhưng trớ trêu thay, Như Hoa chết đi còn Thập Nhị Thiếu được cứu sống. Bộ phim gửi gắm một thông điệp cay đắng về những lời hứa hẹn lúc cuồng si, để lại tiếc nuối lớn nhất là một trong hai không yêu người còn lại như vọng tưởng.

Dù đã qua bao nhiêu thập kỷ, Yên Chi Khâu vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại khi đan xen những cung đường cuộc sống đối lập. Một bên sống chết vì yêu, một bên chợt tỉnh giữa thực tế cuộc đời. Xem Yên Chi Khâu, khán giả như được bước lên chuyến tàu thời gian quay ngược về thời vàng son, hoài cổ mà không phải ai cũng được dịp trải nghiệm. Từ đó, đây trở thành trải nghiệm tuyệt đối không thể bỏ lỡ với những ai vẫn luôn yêu những góc đường Hồng Kông duy mỹ, chứa đựng những câu chuyện đời đặc sắc.

AI có dữ liệu, nhưng không thể "sống" thay trải nghiệm con người

Mới đây, đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT đã tạo ra luồng thảo luận sôi nổi trên mạng xã hội khi đặt ra vấn đề: "Trong bối cảnh cần có những đột phá về khoa học công nghệ hiện nay, từ góc nhìn của người trẻ, theo anh/chị, cần sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như thế nào để tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ?".

Hai chữ "cộng hưởng" trong đề bài là vấn đề đang được quan tâm nhiều khi các công cụ AI len lỏi vào mọi mặt trong đời sống hiện nay. Công nghệ không sinh ra để triệt tiêu vai trò của con người, mà để cộng hưởng cùng chúng ta. Nhưng để tạo ra sức mạnh cộng hưởng ấy, người trẻ không thể chỉ thi thố với AI xem ai gõ lệnh (prompt) nhanh hơn. Chúng ta cần mang đến một "bệ đỡ" mà máy móc vĩnh viễn không thể có: Sự thấu cảm (Empathy).

AI có thể đưa ra con số thống kê về tỷ lệ người già sống trong các khu đô thị lớn, nhưng không "cảm" được nỗi trống trải của người ông, người bà quanh quẩn trong bốn bức tường chung cư khi con cháu bận rộn với những ưu tiên khác. AI có thể vẽ biểu đồ chi tiêu, nhưng không hiểu được áp lực đè nặng lên vai những bậc cha mẹ đang chật vật cân bằng giữa deadline công việc, tiếng khóc của đứa con nhỏ và trách nhiệm phụng dưỡng người thân.

Trí tuệ nhân tạo cũng không thể "đọc" được những khoảng cách vô hình giữa các thế hệ dù chung sống dưới một mái nhà. Nó không biết đến giá trị của một bữa cơm chung sau giờ tan tầm, một góc sân vườn nhỏ, hay một cuộc trò chuyện có thể kéo các thành viên xích lại gần nhau.

Những điều đó không nằm trong dải mã nhị phân hay các báo cáo số liệu mà nằm trong đời sống thực. Đây vẫn được coi là "mỏ vàng" của insight (sự thấu hiểu sâu sắc), của ý tưởng và những câu chuyện truyền cảm hứng.

Thấu cảm: Khởi nguồn của mọi sáng tạo bền vững

Trong các buổi tọa đàm tại các trường đại học thuộc khuôn khổ cuộc thi IKI Co-creation - Đồng sáng tạo không gian sống gắn kết, các chuyên gia đã chia sẻ góc nhìn thẳng thắn về phương pháp Tư duy thiết kế (Design Thinking), chìa khóa đổi mới sáng tạo đang được ứng dụng toàn cầu.

Bước đầu tiên của quy trình này không phải là "lao" vào động não (brainstorming) hay tung hứng những ý tưởng vĩ mô. Bà Phạm Lan Khanh - Trưởng ban tổ chức cuộc thi nhấn mạnh, sáng tạo không bắt đầu từ hình thức, mà là việc hiểu con người. Khi hiểu đủ sâu, giải pháp sẽ tự nhiên trở nên phù hợp. Người làm sáng tạo giỏi không chỉ nghe những gì người dùng nói ra, mà nhìn thấu những nhu cầu chưa từng được gọi tên, những khó khăn bị giấu kín sau lớp vỏ bọc hành vi.

IKI Co-Creation: Giảng đường thực chiến giải bài toán nhân văn

Năng lực thấu cảm mà IKI Co-Creation mong muốn người trẻ rèn luyện bắt nguồn từ niềm tin của những người khởi xướng cuộc thi, chủ đầu tư dự án IKI Village, Công ty Cổ phần đầu tư An Khải Hưng.

Theo đó, mọi giải pháp có giá trị đều bắt đầu từ việc thấu hiểu con người; bởi không thể kiến tạo những tổ ấm cho gia đình Việt nếu chưa thực sự hiểu những người sẽ sống trong đó.

Cuộc thi đang thu hút đông đảo sinh viên trên toàn quốc tham gia rèn luyện năng lực, đặt ra bài toán: Làm thế nào để tạo ra những không gian sống giúp gia đình gắn kết nhiều hơn giữa nhịp sống hối hả? Không gian sống phải là nơi cảm xúc được dung dưỡng, nơi tạo ra cơ hội để các thành viên bước ra khỏi phòng riêng, chạm mặt và chia sẻ. Đây chính là bài toán mà AI chỉ có thể hỗ trợ phân tích, nhưng để giải quyết triệt để, con người buộc phải dùng đến trái tim.

Đáng chú ý, IKI Co-Creation vượt ra khỏi khuôn khổ của một cuộc thi tranh giải thông thường để trở thành môi trường học tập thực tiễn. Đến với sân chơi này, sinh viên từ đa dạng các ngành (kiến trúc, thiết kế, truyền thông, marketing, văn hóa - xã hội...) sẽ có một "giảng đường mở" để rèn luyện cách quan sát, phản biện và tìm kiếm insight. Với sự đồng hành của Ban giám khảo và Ban cố vấn gồm hơn 50 chuyên gia (phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ, doanh nhân), đội thi được góp ý trực tiếp, hoàn thiện dự án qua các buổi hướng dẫn, trình bày trước hội đồng giám khảo và tham gia triển lãm dành cho những bài thi nổi bật. Những đề xuất xuất sắc có thể được chủ đầu tư mua quyền sử dụng hoặc lựa chọn triển khai tại dự án IKI Village.

Thông qua đó, ban tổ chức muốn gửi thông điệp đến thế hệ trẻ: Sự sáng tạo bền vững không khởi nguồn từ công nghệ, mà khởi nguồn từ nhịp đập thấu cảm. Khi hạn nộp bài đang đếm ngược, đây là lúc những người trẻ bản lĩnh cần bước ra khỏi vùng an toàn, tạo ra sự "cộng hưởng trí tuệ" để chứng minh năng lực độc bản của mình và đóng góp cho xã hội như đề Văn nhắc đến.

“Đại dịch ái kỷ” trong giới học thuật: Khi áp lực thành tích biến giảng đường thành đường đua?

Trong nhiều năm qua, cụm từ “narcissism epidemic”, tạm dịch là “đại dịch ái kỷ”, xuất hiện ngày càng nhiều trong các cuộc tranh luận về giáo dục, công việc và cả mạng xã hội. Một trong những nơi thường xuyên bị gọi tên là môi trường học thuật, nơi những người vốn được kỳ vọng theo đuổi tri thức đôi khi lại bị cho là đang ngày càng chạy theo danh tiếng cá nhân.

Nhưng liệu giới học thuật thực sự đang trở nên ái kỷ hơn, hay đây chỉ là hệ quả của một hệ thống ngày càng cạnh tranh?

Khi trường đại học không còn chỉ là nơi để dạy và học

Theo góc nhìn được đưa ra trong bài viết The Narcissism Epidemic in Academia (Đại dịch ái kỷ trong giới học thuật), môi trường đại học hiện đại đang tạo ra áp lực ngày càng lớn lên giảng viên và các nhà nghiên cứu.

Không chỉ giảng dạy, họ còn phải công bố nghiên cứu, săn học bổng, xây dựng hồ sơ học thuật bằng các bài viết chất lượng được đăng trên tạp chí đầu ngành, mở rộng ảnh hưởng nghề nghiệp thông qua thành tích và các mối quan hệ nhằm liên tục chứng minh giá trị bản thân. Trong bối cảnh đó, cụm từ “publish or perish” (công bố hoặc bị đào thải) dần trở thành một thứ luật bất thành văn.

Khi thành tích trở thành thước đo chính, không ít người bắt đầu chuyển trọng tâm từ việc tạo ra giá trị cho sinh viên sang việc tạo ra dấu ấn cá nhân. Những biểu hiện thường được nhắc tới gồm:

• Đặt nghiên cứu lên trên chất lượng giảng dạy;
• Xem đồng nghiệp là đối thủ hơn cộng sự;
• Liên tục tìm kiếm sự công nhận;
• Xây dựng thương hiệu cá nhân thay vì đầu tư cho cộng đồng học thuật, giảng dạy cho sinh viên.

Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi, liệu môi trường học thuật đang nuôi dưỡng tính ái kỷ?

Nhưng khoa học lại đang kể một câu chuyện khác. Dù cụm từ “đại dịch ái kỷ” nghe có vẻ hợp với cảm nhận chung của xã hội hiện nay, dữ liệu nghiên cứu gần đây lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Một nghiên cứu tổng hợp quy mô lớn phân tích hơn 1.600 bộ dữ liệu với hơn nửa triệu người tham gia đã xem xét mức độ ái kỷ qua nhiều thập kỷ bằng thang đo tâm lý phổ biến NPI (Thang đo tính cách ái kỷ - Narcissistic Personality Inventory).

Kết quả gây bất ngờ khi mức độ ái kỷ nhìn chung “không tăng theo thời gian”, thậm chí ở một số nhóm còn có xu hướng giảm nhẹ. Điều đó đồng nghĩa với việc cảm giác “người trẻ ngày càng tự yêu bản thân quá mức” hoặc “xã hội ngày càng ái kỷ” chưa chắc đã phản ánh đúng thực tế.

Vậy tại sao chúng ta cảm thấy xã hội đang ngày càng “ai cũng nghĩ mình là nhân vật chính”?

Các nhà nghiên cứu cho rằng có thể chúng ta đang nhầm lẫn giữa “việc con người thể hiện bản thân nhiều hơn” với “việc con người trở nên ái kỷ hơn”.

Ngày nay, việc xây dựng thương hiệu cá nhân, đăng thành tựu lên mạng xã hội, nói về mục tiêu cá nhân hay quảng bá bản thân đã trở thành kỹ năng gần như bắt buộc.

Đặc biệt trong môi trường học thuật, nơi công bố nghiên cứu, danh tiếng chuyên môn và mạng lưới nghề nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội phát triển, việc xuất hiện nhiều hành vi mang màu sắc “tự thể hiện” là điều dễ hiểu.

Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc con người ngày càng thiếu đồng cảm hay luôn xem bản thân vượt trội hơn người khác. Nói cách khác, có thể xã hội đang trở nên “biểu diễn hơn”, chứ chưa chắc “ái kỷ hơn”.

Vấn đề có thể không nằm ở con người mà nằm ở hệ thống. Khi đặt hai góc nhìn cạnh nhau, câu chuyện sẽ trở nên thú vị hơn.

Có thể giới học thuật không thật sự sản sinh ra nhiều người ái kỷ hơn trước. Thứ đang thay đổi là cơ chế đánh giá. Nơi số bài báo, độ phủ truyền thông, mạng lưới quan hệ và khả năng tự quảng bá ngày càng được tưởng thưởng, tuyên dương mạnh hơn.

Khi hệ thống ưu tiên khả năng nổi bật, con người sẽ học cách nổi bật. Và đôi lúc, điều trông giống ái kỷ chưa chắc bắt nguồn từ tính cách mà từ cách cuộc chơi được thiết kế ngay từ đầu.

Có lẽ điều cần đặt lại không phải là con người, mà là tiêu chí thành công

Điều này mở ra một câu hỏi lớn hơn cho giáo dục đại học hiện nay, nếu chúng ta liên tục đo lường giá trị của một giảng viên bằng số lượng công bố, chỉ số trích dẫn hay mức độ hiện diện học thuật, liệu có vô tình làm lu mờ những đóng góp khó đo đếm hơn như chất lượng giảng dạy, khả năng truyền cảm hứng hay sự đồng hành với sinh viên?

Trong thực tế, những giá trị này thường ít được ghi nhận hơn vì khó quy đổi thành con số. Một bài báo có thể được thống kê, nhưng một giờ hướng dẫn tận tâm hay tác động lâu dài đến tư duy của người học thì không dễ đo lường.

Có lẽ vì vậy, thay vì vội kết luận rằng giới học thuật đang trở nên ái kỷ hơn, cần nhìn nhận rằng môi trường cạnh tranh hiện nay đang khiến việc thể hiện bản thân trở thành một chiến lược sinh tồn.

Và nếu muốn thay đổi điều đó, câu trả lời có thể không nằm ở việc yêu cầu cá nhân khiêm tốn hơn, mà ở việc xây dựng một hệ thống biết tưởng thưởng cả thành tích lẫn những giá trị học thuật vô hình một cách ngang bằng nhau.

Minh Ngọc

Chuyển mạnh từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”

Sáng 15-6, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm làm việc với ngành Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) về công tác chuẩn bị khai giảng năm học mới 2026-2027 và kết quả triển khai thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển GD-ĐT.

Sau khi nghe báo cáo và những ý kiến trao đổi tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, tập trung giải quyết tình trạng bạo lực học đường, chú trọng công tác giáo dục đạo đức, lối sống lành mạnh cho học sinh, sinh viên, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm của năm học 2026-2027; xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, kỷ cương, nhân văn; lấy phòng ngừa là chính, lấy giáo dục, cảm hóa, hỗ trợ học sinh, sinh viên là nền tảng, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, kiểm soát chi phí học tập, chấn chỉnh dạy thêm, học thêm và bệnh thành tích. Chính phủ nhanh chóng ban hành chính sách chuyển đổi công năng các tòa nhà công vụ, trụ sở cơ quan nhà nước dôi dư thành cơ sở giáo dục, cơ sở y tế…; không để các công trình lãng phí hoang hóa xuống cấp trong khi trẻ em thì thiếu nơi vui chơi, học tập; người dân thiếu nơi khám chữa bệnh.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, đổi mới GD-ĐT phải đặt trong tổng thể yêu cầu phát triển đất nước nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường trong kỷ nguyên mới; chuyển mạnh từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”, giáo dục phải đi trước một bước trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực có kỹ năng nghề, nhân lực khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và các ngành chiến lược của đất nước.

Ngành GD-ĐT phải nắm bắt xu hướng đào tạo những ngành nghề mới sẽ xuất hiện và sẽ biến mất trong tương lai do phát triển của khoa học - công nghệ. Tạo chuyển biến thực chất trong giáo dục nghề nghiệp và phân luồng; đổi mới giáo dục đại học, xây dựng đại học tinh hoa và trung tâm xuất sắc. Giáo dục đại học phải đi trước trong đào tạo nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ chiến lược. Tự chủ đại học phải bao gồm tự chủ tài chính, tăng học phí, tự chủ về học thuật, tổ chức, nhân sự, hợp tác và nghiên cứu, đi đôi với trách nhiệm giải trình, kiểm định chất lượng, công khai kết quả, công bằng cơ hội học tập.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu, bảo đảm đủ cơ sở vật chất, đủ trường, đủ lớp, bảo đảm nguyên tắc “Ở đâu có học sinh, ở đó có giáo viên”. Nghiên cứu cơ chế cho phép thí điểm mô hình quản trị với hệ thống trường công, trường tư trên cùng một địa bàn; tùy điều kiện cụ thể, có thể tổ chức một trường nhiều điểm trường; kiên quyết không để học sinh nào vì hoàn cảnh khó khăn mà không được đến trường; xác định tiêu chuẩn, định mức phòng học phù hợp với điều kiện theo từng vùng miền; tập trung huy động cả hệ thống chính trị hoàn thành đúng tiến độ các trường phổ thông liên cấp nội trú các xã biên giới, bảo đảm đa mục tiêu giáo dục, an sinh xã hội. Bộ GD-ĐT cần xây dựng bộ chỉ số theo dõi công bằng giáo dục giữa các vùng, nhóm dân cư và nhóm yếu thế. Chính sách phải theo nguyên tắc nơi nào khó hơn được hỗ trợ nhiều hơn, giáo viên nào dạy ở nơi khó khăn hơn được đãi ngộ tốt hơn.

Theo TTXVN

Giáo dục cảm xúc xã hội: Nền tảng mới của trường học hiện đại

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại ngày càng chú trọng đến sự phát triển toàn diện của học sinh, giáo dục cảm xúc xã hội không còn được xem là một hoạt động bổ trợ. Đây cũng là lý do mô hình này ngày càng được nhiều hệ thống giáo dục trên thế giới nhìn nhận như một phần thiết yếu của trường học hiện đại, là nền tảng phát triển cân bằng và hình thành những phẩm chất cần thiết cho tương lai.

Sedbergh Vietnam đưa SEE Learning vào cấu trúc giáo dục toàn trường

Trường học ngày nay không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn là môi trường nuôi dưỡng những năng lực thiết yếu như cảm xúc xã hội để thế hệ trẻ phát triển bền vững.

Đó cũng là lý do Sedbergh Vietnam ký kết hợp tác chiến lược cùng SEE Learning vào ngày 14.4.2026, tiên phong đưa mô hình SEE Learning (Social, Emotional, and Ethical Learning) vào khung chương trình học, bắt đầu từ năm học 2026 - 2027.

Đây là bước đi đột phá trong bức tranh giáo dục tư thục tại Việt Nam, khi tích hợp các năng lực cảm xúc, xã hội và đạo đức vào trải nghiệm học tập hằng ngày của học sinh.

Tại Sedbergh Vietnam, chương trình được vận hành theo cấu trúc ba tầng: nền tảng là chương trình SEE Learning toàn trường - trang bị cho mọi học sinh năng lực học tập cảm xúc, xã hội và đạo đức ngay trong lớp học thường ngày; tầng giữa là hỗ trợ có mục tiêu qua tư vấn nhóm nhỏ dành cho học sinh cần thêm sự đồng hành; tầng cao nhất là can thiệp chuyên sâu 1:1 cho những trường hợp cần hỗ trợ tâm lý cá nhân. Không học sinh nào bị bỏ lại phía sau trong cấu trúc này.

Khi trí tuệ cảm xúc song hành cùng năng lực học thuật

Nhiều nghiên cứu giáo dục đã chỉ ra rằng học sinh có khả năng nhận diện và điều tiết cảm xúc tốt thường sở hữu động lực học tập bền vững hơn. Điều này cho thấy phát triển năng lực cảm xúc chính là một trong những điều kiện giúp học sinh phát huy tối đa tiềm năng học thuật của mình.

Từ góc độ đó, việc tích hợp SEE Learning vào cấu trúc giáo dục toàn trường không chỉ giúp nâng cao nhận thức của học sinh về cảm xúc, các mối quan hệ và trách nhiệm xã hội, mà còn tạo cơ hội để các em thực hành những kỹ năng này trong đời sống học đường hằng ngày.

Thông qua các hoạt động học tập, tương tác với bạn bè, giáo viên và cộng đồng, học sinh được khuyến khích vận dụng những gì đã học vào các tình huống thực tế, từ đó hình thành thói quen ứng xử tích cực, khả năng thấu cảm và tinh thần trách nhiệm một cách tự nhiên và bền vững.

Sự hiện diện của SEE Learning tại Sedbergh Vietnam đánh dấu một bước tiến mới trong định hướng phát triển giáo dục toàn diện của nhà trường, đồng thời phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét của giáo dục hiện đại về phát triển toàn diện.

Về Sedbergh Vietnam

Sedbergh Vietnam là thành viên của Hệ thống Trường quốc tế Canada CIS, thuộc hệ thống phổ thông của Tập đoàn Giáo dục EQuest, và là đối tác chính thức của Sedbergh School Anh Quốc - ngôi trường nội trú hơn 500 năm lịch sử, nằm trong nhóm các trường truyền thống danh giá nhất tại Anh.

Sedbergh Vietnam triển khai chương trình song ngữ, đơn ngữ với đa dạng lộ trình học tập như: Chứng chỉ Giáo dục Phổ thông Bậc cao A Level, Trung học Phổ thông Quốc tế IGCSE, Dự bị Đại học Quốc tế NCUK và chương trình GDPT của Bộ GD-ĐT.

Sedbergh Vietnam được công nhận là Cambridge School, thành công đạt kiểm định giáo dục quốc tế từ Cognia (NCA CASI, NWAC, SACS CASI) năm 2023, từ Hội đồng Trường quốc tế (The Council of International Schools, CoIS) và Hội đồng các trường quốc tế Anh (Council of British International Schools, COBIS) năm 2024, từ Hiệp hội các Trường học và Cao đẳng miền Tây (Western Association of Schools and Colleges, WASC) năm 2025.

Thông tin thêm: https://sedbergh.edu.vn/

Về SEE Learning

SEE Learning là chương trình giáo dục cảm xúc, xã hội và đạo đức dành cho học sinh K-12, được phát triển bởi Trung tâm Khoa học chiêm nghiệm và đạo đức dựa trên lòng trắc ẩn thuộc Đại học Emory, Mỹ.

Chương trình được khởi xướng từ năm 2015, dựa trên hơn hai thập kỷ hợp tác học thuật xuyên văn hóa và liên ngành, với sự tham gia của các chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý học phát triển, giáo dục, khoa học thần kinh và chăm sóc dựa trên hiểu biết về sang chấn. Hiện chương trình đã được triển khai tại hơn 41 quốc gia và nhận mức đánh giá cao nhất từ CASEL, tổ chức thẩm định các chương trình học tập cảm xúc xã hội từ năm 2003.

(CTO) - Ngày 16-6, tại hội trường Trung tâm dịch vụ việc làm TP Cần Thơ, Trung tâm Công tác xã hội TP Cần Thơ tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức về rối loạn phổ tự kỷ và tầm quan trọng của can thiệp sớm dành cho cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên mầm non.

Đây là một trong những hoạt động thuộc Dự án “Nâng cao nhận thức về rối loạn phổ tự kỷ và tầm quan trọng của can thiệp sớm dành cho trẻ em có rối loạn phổ tự kỷ tại TP Cần Thơ, giai đoạn 2025-2028”, do Tổ chức Saigon Children’s Charity CIO (SCC) tài trợ.

Cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên tham gia tập huấn.

Gần 130 cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên mầm non các phường Ninh Kiều, Cái Khế, Tân An, An Bình, Bình Thủy, Long Tuyền, Thới An Đông, Cái Răng, Hưng Phú, Thới Long, Phước Thới, Ô Môn, Trung Nhứt và xã Phong Điền tham gia tập huấn. Nội dung tập huấn tập trung nâng cao nhận thức về rối loạn phổ tự kỷ, tầm quan trọng của can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ, cách sử dụng công cụ sàng lọc rối loạn phổ tự kỷ cho giáo viên; hỗ trợ kỹ năng để giáo viên tư vấn cho cha mẹ trẻ sớm đưa con đi khám, chẩn đoán, đánh giá và can thiệp kịp thời, giúp trẻ có thể phát triển tốt nhất.

Chuyên viên tâm lý cung cấp kiến thức về tầm quan trọng của can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ.

Lớp tập huấn diễn ra trong 2 ngày 16 và 17-6.

Tin, ảnh: CAO OANH

Ăn sứa đúng cách: Khuyến cáo từ chuyên gia để đảm bảo an toàn thực phẩm và sức khỏe

Sứa là món ăn quen thuộc trong ẩm thực Việt Nam, đặc biệt vào mùa hè, tuy nhiên nếu không được lựa chọn và sơ chế đúng cách có thể tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe. Chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn từ khâu chọn mua đến chế biến và sử dụng để giảm thiểu rủi ro.

Sứa – món ăn quen thuộc nhưng không nên chủ quan

Sứa thường xuất hiện trong các món gỏi, nộm hoặc ăn kèm rau sống, mang lại cảm giác giòn, mát và dễ ăn. Tuy nhiên, theo TS.Lê Thị Hương Giang (Trưởng khoa Tiết chế dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8, Bộ Công an), đây là thực phẩm cần được xử lý cẩn trọng trước khi sử dụng, đặc biệt là sứa muối hoặc sứa đóng gói sẵn.

Nếu không được sơ chế đúng cách, sứa có thể còn tồn dư lượng muối cao hoặc các chất dùng trong quá trình bảo quản, tiềm ẩn nguy cơ không tốt cho sức khỏe người dùng.

Sơ chế đúng cách trước khi ăn sứa

Đối với sứa muối hoặc sứa đóng gói, cần rửa lại nhiều lần bằng nước sạch, khoảng 3–5 lần để giảm độ mặn và loại bỏ phần dư lượng dung dịch bảo quản còn tồn đọng.

Sau khi rửa sạch, có thể chần sứa nhanh trong nước nóng khoảng 10–15 giây rồi để ráo. Cách xử lý này giúp giữ được độ giòn đặc trưng của sứa nhưng vẫn đảm bảo an toàn hơn khi sử dụng. Các chuyên gia lưu ý không nên ăn sứa theo kiểu "đổ ra trộn ăn ngay" khi chưa qua sơ chế kỹ lưỡng, nhằm hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và sức khỏe.

Sử dụng sứa với liều lượng hợp lý

Sứa chỉ nên được xem là món ăn phụ trong khẩu phần, không nên sử dụng thay thế bữa ăn chính. Lượng khuyến cáo phù hợp là khoảng 100–150g mỗi bữa ăn. Việc ăn quá nhiều sứa trong một lần hoặc sử dụng thường xuyên với số lượng lớn có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng, không phù hợp với chế độ ăn uống lành mạnh.

Những nhóm cần thận trọng khi ăn sứa

Một số nhóm đối tượng được khuyến cáo hạn chế hoặc tránh sử dụng sứa gồm trẻ em dưới 5 tuổi, người có tiền sử dị ứng hải sản, phụ nữ mang thai, người mới ốm dậy hoặc có hệ miễn dịch suy giảm.

Ngoài ra, những người mắc bệnh thận, tăng huyết áp, tim mạch hoặc đang áp dụng chế độ ăn nhạt cũng cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng thực phẩm này. Đối với người lần đầu ăn sứa, chỉ nên sử dụng một lượng nhỏ khoảng 20–30g để theo dõi phản ứng của cơ thể trước khi quyết định ăn thường xuyên.

Tiến sĩ Lê Thị Hương Giang, Trưởng khoa Tiết chế dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8, cho biết sứa là thực phẩm có giá trị ẩm thực nhưng chỉ thực sự an toàn khi được lựa chọn và chế biến đúng cách. Việc tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ rủi ro sức khỏe mà còn góp phần nâng cao ý thức sử dụng thực phẩm an toàn trong cộng đồng.

Sứa là món ăn hấp dẫn nhưng không nên chủ quan trong quá trình sử dụng. Từ khâu lựa chọn, sơ chế đến liều lượng ăn đều cần tuân thủ đúng khuyến cáo chuyên môn để đảm bảo an toàn sức khỏe cho người tiêu dùng.

Được xem là một trong những công trình xây dựng vĩ đại nhất lịch sử nhân loại của Trung Quốc kể từ Vạn Lý Trường Thành, dự án đại thủy nông Tam Hiệp tại tỉnh Hồ Bắc liên tục thiết lập các kỷ lục thế giới mới. Từ vai trò kiểm soát lũ lụt và sản xuất năng lượng thuần túy, siêu công trình này đang bước vào kỷ nguyên mới – nơi sức mạnh của cơ khí hạng nặng được điều khiển bởi trí tuệ nhân tạo.

Ngày 8/6/2026, Trung Quốc đã chính thức phát lệnh khởi công dự án tuyến luồng vận tải mới tại khu đại thủy nông Tam Hiệp. Đây là siêu dự án hạ tầng giao thông đường thủy đầu tiên được triển khai trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026 - 2030) của quốc gia này. Điểm cốt lõi khiến giới công nghệ toàn cầu chú ý không nằm ở khối lượng đất đá được dịch chuyển, mà ở việc Trung Quốc quyết định tích hợp toàn diện trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ bản sao số để vận hành một kỳ quan cơ khí.

Khi "kỳ quan cơ khí" sở hữu "bộ não số"

Theo thông tin từ Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc, cơ quan quản lý sẽ ứng dụng đồng bộ AI, dữ liệu lớn và công nghệ bản sao số vào quy trình điều phối giao thông tàu thuyền lẫn hệ thống vận hành âu tàu. Về bản chất, bản sao số là một mô hình ảo mô phỏng chính xác theo thời gian thực toàn bộ hệ thống vật lý ngoài đời thực. Công nghệ này cho phép các kỹ sư giám sát luồng lưu thông, giả lập các kịch bản thời tiết hoặc sự cố phức tạp, từ đó đưa ra phương án điều tiết tối ưu nhất mà không làm gián đoạn dòng chảy thương mại.

Việc số hóa các nút thắt kỹ thuật tại Tam Hiệp sẽ cải thiện đáng kể tốc độ thông hành của tàu thuyền. Đồng thời, giải pháp này giúp các doanh nghiệp vận tải tối ưu hóa lộ trình, giảm thời gian neo chờ và cắt giảm tối đa chi phí logistics trên toàn tuyến.

Nhân đôi công suất hành lang kinh tế huyết mạch

Tuyến luồng mới được thiết kế với mục tiêu phá vỡ giới hạn tải trọng hiện tại của dòng Trường Giang. Một số nhà khoa học đánh giá, sau khi dự án hoàn thành và đi vào hoạt động, năng lực thông qua lượng hàng hóa hàng năm của trung tâm Tam Hiệp dự kiến sẽ đạt 336 triệu tấn, gần như tăng gấp đôi so với công suất khoảng 170 triệu tấn như hiện nay.

Bên cạnh việc gia tăng sản lượng, dự án còn tối ưu hóa phương thức vận tải liên kết trực tiếp giữa sông và biển. Hệ thống luồng tuyến mới cho phép các tàu vận tải có trọng tải lên tới 10.000 tấn di chuyển thẳng từ các vùng biển phía Đông vào sâu trong nội địa, tới tận thành phố Trùng Khánh ở phía Tây Nam. Thay đổi mang tính chiến lược này giúp hàng hóa vận chuyển bằng đường bộ hoặc đường sắt từ các tỉnh miền Tây có thể bốc dỡ trực tiếp lên tàu lưỡng dụng sông - biển mà không cần trung chuyển nhiều lần.

Mạng lưới giao thông nâng cấp này được kỳ vọng sẽ tiếp thêm động lực phát triển cho các cảng đường thủy lộ dọc tuyến, đặc biệt là hai trung tâm vận tải lớn Vũ Hán và Trùng Khánh. Đây là bước đi chiến lược nhằm xây dựng một hệ thống giao thông vận tải phát thải thấp, hướng tới mục tiêu trung hòa carbon của Bắc Kinh.

Dự án này được kỳ vọng sẽ tăng cường vận tải đường sông - đường biển trực tiếp, cho phép hàng hóa vận chuyển từ miền Tây Trung Quốc bằng đường bộ hoặc đường sắt được xếp trực tiếp lên các tàu vận tải đường sông - đường biển.

Bài toán sinh thái trong lòng siêu công trình

Dọc theo chiều dài qua 11 tỉnh thành từ Tây sang Đông, Vành đai Kinh tế Sông Trường Giang hiện đóng góp gần một nửa GDP và tổng kim ngạch ngoại thương của Trung Quốc. Nơi đây tập trung các cụm công nghiệp khổng lồ từ luyện kim, điện tử cho đến sản xuất ô tô, đồng thời là cái nôi của các ngành công nghệ mới như AI, y sinh và năng lượng tái tạo. Do đó, bất kỳ một tác động nhỏ nào đến hệ sinh thái của dòng sông đều có thể dẫn đến những hệ lụy dài hạn.

Để giải quyết bài toán này, dự án tuyến luồng mới đã tích hợp sâu các biện pháp bảo vệ môi trường ngay từ khâu thiết kế. Hệ thống đường dẫn cá chuyên dụng được xây dựng song song với các công trình kỹ thuật, kết hợp cùng các phương pháp thi công giảm thiểu tiếng ồn và chấn động dưới nước nhằm bảo vệ không gian sống của các loài thủy sinh quý hiếm trên sông Trường Giang.

Việc đưa công nghệ vào quản lý siêu công trình Tam Hiệp là minh chứng cho thấy Trung Quốc không còn đơn thuần chạy đua về quy mô vật lý của hạ tầng. Mô hình "hạ tầng thông minh" này hứa hẹn sẽ trở thành tiêu chuẩn mới cho các dự án giao thông thủy nội địa trên toàn thế giới, nơi hiệu suất vận hành được quyết định bởi năng lực xử lý của các thuật toán.

Trung tâm dữ liệu AI có thể khiến nhu cầu điện, nước toàn cầu tăng gấp đôi vào năm 2030

Hoàng Hà - 16/06/2026

Một báo cáo mới của Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe thuộc Đại học Liên Hợp Quốc (UNU-INWEH) cho thấy mức tiêu thụ điện và nước của các trung tâm dữ liệu có thể tăng gần gấp đôi vào năm 2030, chủ yếu do nhu cầu vận hành các hệ thống AI...

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang kéo theo một cuộc chạy đua xây dựng hạ tầng số trên toàn thế giới. Tuy nhiên, phía sau những mô hình AI ngày càng mạnh mẽ là một thực tế ít được chú ý: các trung tâm dữ liệu đang tiêu thụ lượng điện, nước và tài nguyên ngày càng khổng lồ.

Nhu cầu điện, nước và phát thải tăng mạnh cùng làn sóng AI

Theo báo cáo, các trung tâm dữ liệu trên toàn cầu đã tiêu thụ khoảng 448 terawatt-giờ (TWh) điện trong năm ngoái, nhiều hơn tổng lượng điện tiêu thụ hàng năm của Ả Rập Xê Út. Trong số này, AI chiếm khoảng 20%.

Đến năm 2030, mức tiêu thụ điện hàng năm của các trung tâm dữ liệu được dự báo sẽ tăng lên 945 TWh, tương đương gần gấp đôi hiện nay. AI khi đó có thể chiếm tới 40% tổng lượng điện mà các trung tâm dữ liệu sử dụng trên toàn cầu. Theo ước tính của nhóm nghiên cứu, các trung tâm dữ liệu sẽ tiêu thụ gần 3% tổng sản lượng điện toàn cầu vào cuối thập kỷ này.

Không chỉ điện năng, nhu cầu nước cũng gia tăng nhanh chóng. Báo cáo cho biết các trung tâm dữ liệu đã sử dụng khoảng 4.500 tỷ lít nước trong năm ngoái. Con số này tương đương lượng nước đủ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của hơn 600 triệu người tại khu vực châu Phi cận Sahara.

Đến năm 2030, lượng nước tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu được dự báo sẽ tăng lên 9.300 tỷ lít. Nhu cầu này chủ yếu đến từ các hệ thống làm mát máy chủ và lượng điện cần thiết để vận hành các cơ sở dữ liệu quy mô lớn.

Các nhà nghiên cứu cảnh báo việc khai thác nước với quy mô lớn có thể gây áp lực lên tầng chứa nước ngầm, sông hồ và các hệ sinh thái thủy văn, đặc biệt tại những khu vực khô hạn hoặc đang đối mặt với tình trạng cạn kiệt nguồn nước.

Lượng phát thải carbon từ các trung tâm dữ liệu cũng được dự báo tăng mạnh. Năm ngoái, lĩnh vực này thải ra khoảng 189 triệu tấn CO₂. Đến năm 2030, con số đó có thể tăng lên 399 triệu tấn.

Ông Kaveh Madani, Giám đốc UNU-INWEH và là tác giả chính của báo cáo, cho rằng các cuộc tranh luận về AI hiện nay thường tập trung vào khía cạnh phần mềm mà bỏ qua hệ thống hạ tầng vật lý phía sau.

“AI không chỉ là phần mềm. Đó còn là các trung tâm dữ liệu, hệ thống phát điện, mạng lưới truyền tải, thiết bị làm mát, chip bán dẫn, khoáng sản, đất đai và nguồn nước”, ông nhấn mạnh.

Báo cáo của UNU-INWEH vì thế không chỉ đánh giá lượng phát thải carbon mà còn xem xét dấu chân môi trường liên quan đến đất đai và nguồn nước của ngành AI.

Áp lực minh bạch và bài toán phát triển bền vững

Theo bà Miriam Aczel, nhà nghiên cứu chính sách môi trường của Đại học Liên Hợp Quốc và đồng tác giả báo cáo, khoảng 90% lượng điện tiêu thụ liên quan đến AI không đến từ quá trình huấn luyện mô hình mà từ việc vận hành hằng ngày.

Những hoạt động này bao gồm các truy vấn, tìm kiếm, tạo nội dung văn bản, hình ảnh và video. Báo cáo cho biết một truy vấn theo kiểu ChatGPT có thể tiêu tốn năng lượng nhiều gấp khoảng 200 lần so với một tác vụ phân loại văn bản cơ bản. Trong khi đó, các công cụ tạo ảnh và video đòi hỏi năng lực tính toán lớn hơn đáng kể, còn các mô hình AI quy mô lớn cũng cần lượng điện khổng lồ trong quá trình đào tạo.

Cùng với mức tiêu thụ năng lượng gia tăng, diện tích đất dành cho các trung tâm dữ liệu cũng đang mở rộng nhanh chóng. Nhóm nghiên cứu dự báo tổng diện tích sử dụng đất của lĩnh vực này có thể tăng từ khoảng 6.900 km² trong năm 2025 lên hơn 14.500 km² vào năm 2030.

UNU-INWEH cảnh báo nếu các chính phủ không tính đến chi phí môi trường trong quá trình hoạch định chính sách, việc triển khai AI quy mô lớn có thể tạo thêm áp lực đối với tài nguyên đất đai, điện năng và nguồn nước. Sự mở rộng nhanh của các trung tâm dữ liệu cũng có nguy cơ làm gia tăng lượng rác thải điện tử trong tương lai.

AI cũng có thể góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên

Tuy nhiên, báo cáo cũng ghi nhận AI có thể góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Công nghệ này đang được ứng dụng để tối ưu hóa lưới điện, giảm lãng phí năng lượng và cải thiện hiệu suất vận hành trong nhiều ngành công nghiệp.

Dù vậy, ông Madani cho rằng các cải tiến về hiệu suất không đồng nghĩa với việc tổng mức tiêu thụ năng lượng sẽ giảm. Khi công nghệ trở nên hiệu quả hơn hoặc chi phí sử dụng thấp hơn, nhu cầu sử dụng thường tăng lên, khiến tổng lượng tài nguyên tiêu thụ tiếp tục mở rộng.

Ông nhấn mạnh thế giới sẽ không rơi vào tình trạng cạn kiệt điện hay nước chỉ vì AI. Tuy nhiên, việc phát triển trung tâm dữ liệu thiếu quy hoạch có thể gây ra áp lực nghiêm trọng tại những địa phương vốn đã khan hiếm tài nguyên.

Quan điểm này cũng được chia sẻ bởi Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đơn vị từng cảnh báo rằng các trung tâm dữ liệu thường tập trung tại một số khu vực nhất định, từ đó tạo ra thách thức cho việc tích hợp vào hệ thống điện hiện hữu.

Trong khi đó, áp lực minh bạch đang gia tăng đối với các tập đoàn công nghệ lớn như Amazon, Microsoft và Google. Các nhà đầu tư đã nhiều lần yêu cầu những doanh nghiệp này công bố chi tiết hơn về lượng nước sử dụng cũng như các biện pháp bảo tồn tài nguyên tại các trung tâm dữ liệu ở Mỹ.

Theo nhóm nghiên cứu, việc thiếu công khai thông tin từ doanh nghiệp khiến giới quản lý và các nhà khoa học khó xác định chính xác vị trí, quy mô cũng như mức tiêu thụ điện và nước của các trung tâm dữ liệu.

Giáo sư Fengqi You, chuyên gia kỹ thuật năng lượng tại Đại học Cornell, người không tham gia nghiên cứu, nhận định rằng sự thiếu minh bạch đang là một rào cản lớn đối với công tác quản lý.

“Chúng ta không thể quản lý những gì doanh nghiệp không công bố”, ông nói.

Khi AI giả mạo tấn công tài chính số, niềm tin phải được bảo chứng bằng công nghệ

(PLVN) - Trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao gia tăng, đặc biệt là các thủ đoạn lừa đảo bằng Deepfake và AI giả mạo, “niềm tin số” không còn là khái niệm trừu tượng mà đã trở thành "tài sản chiến lược" cốt lõi của các tổ chức tài chính. Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là phát triển dịch vụ tài chính số nhanh hơn, tiện lợi hơn, mà còn phải bảo vệ người dùng bằng công nghệ, dữ liệu và những cơ chế cảnh báo kịp thời.

Thứ Ba 16/06/2026 10:03 (GMT+7)

Tháng 5/2026, Liên minh Niềm Tin Số phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) tổ chức Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026. Diễn đàn quy tụ các đơn vị trong hệ sinh thái tài chính số nhằm cùng thảo luận, đề xuất giải pháp kiến tạo niềm tin số, thực hiện hóa mục tiêu phát triển bền vững trong tài chính số.

Sau diễn đàn, các cam kết không dừng lại ở trao đổi chính sách hay thảo luận chuyên môn. Liên minh Niềm Tin Số cùng các thành viên nòng cốt đang từng bước cụ thể hóa các giải pháp, đưa định hướng từ diễn đàn vào giai đoạn triển khai thực tế.

Chuyển dịch từ phòng ngự bị động sang chủ động kiểm soát rủi ro từ gốc

Sức mạnh và tầm ảnh hưởng của Liên minh không chỉ nằm ở những hành động mang tính chiến lược, mà còn được chứng minh bằng năng lực nội tại và sự đóng góp của các thành viên, tiêu biểu như Ngân hàng TMCP Quân đội (MB). Không chỉ tham gia với tư cách một ngân hàng thương mại độc lập, MB hiện là một trong những mắt xích tiêu biểu, đồng hành sâu rộng cùng Liên minh trong hành trình kiến tạo một môi trường số lành mạnh.

Trước đó, MB được vinh danh là “Best FX Bank in Vietnam - Ngân hàng giao dịch ngoại hối tốt nhất Việt Nam 2026” năm thứ ba liên tiếp tại TAB Global Transaction Finance Awards diễn ra ngày 14/5/2026 tại Kuala Lumpur, Malaysia.

Việc một thành viên nòng cốt liên tục giữ vững danh hiệu quốc tế tối cao, đứng chung hàng ngũ với các “ông lớn” tài chính toàn cầu như Bank of America hay Deutsche Bank, cho thấy các giải pháp, chuẩn mực vận hành và năng lực công nghệ của các mảnh ghép thuộc Liên minh đã hoàn toàn tiệm cận với những tiêu chuẩn khắt khe nhất thế giới.

Một tháng sau khi diễn đàn DTF 2026 kết thúc, tinh thần "Chuyển dịch từ phòng ngự bị động sang chủ động kiểm soát rủi ro từ gốc" của Liên minh đã nhanh chóng được các thành viên, đại biểu ghi nhận và cụ thể hóa bằng hành động. Tiêu biểu trong đó là Ngân hàng TMCP Quân đội MB đã tiên phong kế thừa và tăng tốc triển khai với những giải pháp thực tiễn vào hệ sinh thái lõi của mình.

Cụ thể, để chống lại các bẫy thao túng tâm lý và công nghệ lừa đảo Deepfake, hệ sinh thái số của MB bao gồm App MBBank phục vụ 35 triệu người dùng và BIZ MBBank phục vụ gần 300.000 doanh nghiệp đã được thiết kế dựa trên triết lý thấu hiểu ngữ cảnh hành vi. Hệ thống lõi của ngân hàng có khả năng xử lý hàng triệu tín hiệu bảo mật chỉ trong 100-200 mili giây (nhanh hơn một cái chớp mắt). Tốc độ này không chỉ để "chặn" một cách máy móc, mà để can thiệp thông minh, đưa ra cảnh báo đúng lúc nhằm trao cho người dùng một "khoảnh khắc dừng lại" để tự nhận diện rủi ro trước khi thực hiện giao dịch tài chính.

Đây chính là những viên gạch thực tế đầu tiên giúp làm dày thêm hàng rào bảo vệ mà Liên minh đang nỗ lực xây dựng cho cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Hợp lực xây dựng môi trường tài chính số an toàn

Nhìn lại chặng đường sau diễn đàn, sự đồng hành toàn diện của các ngân hàng, doanh nghiệp tài chính quy mô lớn như MB, TP Bank, Caex,.... chính là minh chứng cho thấy sức hút và tầm ảnh hưởng mang tính định hướng của Liên minh Niềm Tin Số trong lĩnh vực tài chính số nói riêng và hệ sinh thái mạng nói chung. Diễn đàn đã khép lại, nhưng nó đã mở ra một chương mới cho sự hợp lực chiến lược giữa Liên minh, các cơ quan ban ngành, doanh nghiệp và các chuyên gia công nghệ hàng đầu.

Trong giai đoạn tiếp theo, Liên minh Niềm Tin Số sẽ tiếp tục thúc đẩy việc mở rộng các hệ sinh thái liên ngành, xóa bỏ các ốc đảo dữ liệu để xây dựng một mạng lưới phòng thủ chủ động trên không gian mạng.

Với sự dẫn dắt của Liên minh và tiềm lực vững vàng của các đơn vị thành viên tiên phong, niềm tin số sẽ thực sự trở thành một loại "hạ tầng mềm" vững chắc, làm bệ phóng đưa nền kinh tế tài chính Việt Nam tự tin bứt phá và phát triển bền vững trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

PV

AI có thể giúp tội phạm mạng đoán mật khẩu từ thông tin trên mạng xã hội

Chuyên gia cảnh báo AI đang giúp tội phạm mạng khai thác dữ liệu cá nhân trên mạng xã hội để đoán mật khẩu, lừa đảo.

Trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thực hiện các cuộc tấn công tinh vi, các chuyên gia an ninh mạng tại Úc cảnh báo người dân cần thận trọng hơn khi chia sẻ thông tin cá nhân trên mạng xã hội.

Theo Bộ Nội vụ Úc, khoảng 64% người dân nước này đang công khai ít nhất một phần thông tin cá nhân trên các nền tảng mạng xã hội, như ngày sinh, tên người thân, địa chỉ thư điện tử hoặc khu vực sinh sống. Những dữ liệu tưởng chừng vô hại này lại có thể trở thành nguồn thông tin giá trị đối với tội phạm mạng.

Các chuyên gia cho biết khi kết hợp với công cụ AI, lượng dữ liệu cá nhân được công khai có thể được phân tích nhanh chóng để xây dựng hồ sơ chi tiết về từng người dùng. Từ đó, kẻ gian có thể đoán mật khẩu hoặc tạo ra các hình thức lừa đảo được cá nhân hóa với độ thuyết phục cao hơn.

Ông Daniel Garcia, Phó chủ tịch phụ trách khu vực châu Á - Thái Bình Dương của công ty an ninh mạng Kaseya, nhận định AI đang làm thay đổi đáng kể phương thức hoạt động của tội phạm mạng. Một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay là thói quen sử dụng cùng một mật khẩu cho nhiều tài khoản trực tuyến. Khi một tài khoản bị lộ, những tài khoản khác cũng có thể bị xâm nhập.

Đáng chú ý, khoảng 30% người Úc thừa nhận sử dụng các thông tin cá nhân như ngày sinh, tên con cái, tên thú cưng, ngày kỷ niệm hoặc nơi ở để đặt mật khẩu. Đây đều là những dữ liệu dễ dàng tìm thấy trên mạng xã hội hoặc qua các bài đăng công khai.

Theo các chuyên gia, AI không trực tiếp "bẻ khóa" mật khẩu như trong phim ảnh, nhưng có thể giúp thu thập và xử lý khối lượng lớn dữ liệu cá nhân trong thời gian ngắn. Công nghệ này cũng hỗ trợ tạo ra các email hoặc tin nhắn giả mạo giống thật, mạo danh người thân, doanh nghiệp hoặc cơ quan chức năng để đánh cắp thông tin đăng nhập.

Để giảm nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm mạng, các chuyên gia khuyến nghị người dùng nên đặt mật khẩu dài và khó đoán, sử dụng mật khẩu riêng cho từng tài khoản, kích hoạt xác thực đa yếu tố (MFA), hạn chế công khai thông tin cá nhân và thường xuyên kiểm tra cài đặt quyền riêng tư trên mạng xã hội.

Các chuyên gia cũng khuyến khích sử dụng trình quản lý mật khẩu để tạo và lưu trữ mật khẩu an toàn. Theo họ, chỉ vài phút rà soát lại các thiết lập bảo mật hôm nay có thể giúp người dùng tránh được những tổn thất đáng kể trong tương lai.

Kiệt sức trong cuộc đua với AI

Công ty cắt giảm một nửa nhân sự vì AI, Minh Thư may mắn không mất việc, nhưng cô tăng giờ làm từ 8 lên 14 tiếng mỗi ngày để 'chứng minh mình vẫn có giá trị hơn một thuật toán'.

Một năm trước, phòng nội dung của một tập đoàn lớn nơi Thư làm việc có 6 người, giờ còn 3. Thư kể vị quản lý nói thẳng với nhân viên: "AI đã làm được 70% việc cơ bản, các em phải làm 30% còn lại với chất lượng vượt trội, hoặc là ra đi".

Từ đó, Thư, ở Hà Nội, tăng ca từ 8 lên 14 tiếng mỗi ngày để chứng minh bản thân vẫn có giá trị hơn một thuật toán. "Mỗi lần sếp khen một công cụ AI mới trong nhóm chung, tôi lại tự ép mình làm nhiều hơn, nhanh hơn", cô nói. Việc liên tục sử dụng AI cũng như giám sát các nội dung do thuật toán tạo ra khiến trí óc của Thư luôn căng thẳng, tâm lý hồi hộp, lo lắng với nỗi sợ sai sót.

"Nếu mắc lỗi sai, công ty sẽ phạt thẳng vào tiền lương và đánh giá năng lực làm việc, khiến tôi ăn không ngon, ngủ không yên", cô gái kể.

Hoàng Long, 30 tuổi, nhân viên truyền thông tại một công ty khác, cũng đối mặt vấn đề tương tự. Khi công ty tích hợp AI để tạo content (nội dung), ban giám đốc lập tức rút ngắn tiến độ dự án từ hai tuần xuống còn 5 ngày với lý do "đã có AI hỗ trợ".

Để đáp ứng cái gọi là "tối ưu hóa", Long lao vào chuỗi ngày làm việc không nghỉ, cùng lúc với 3-4 công cụ AI để vừa tạo văn bản, vừa thiết kế hình ảnh, đồ họa và kiểm tra dữ liệu. Giữa tháng 5, anh ngất xỉu ngay tại văn phòng do tụt huyết áp, suy nhược cơ thể, bác sĩ yêu cầu phải nghỉ phép để hồi phục sức khỏe.

Nghiên cứu công bố tháng 3/2026 trên Harvard Business Review, do nhóm chuyên gia từ Boston Consulting Group thực hiện trên 1.488 người lao động toàn thời gian tại Mỹ, lần đầu định danh hiện tượng này là "AI brain fry", tạm dịch là kiệt sức não do AI, được xác định là trạng thái mệt mỏi tinh thần do sử dụng hoặc giám sát công cụ AI vượt quá giới hạn nhận thức của cá nhân.

Theo các chuyên gia, AI brain fry không phải là bệnh lý y khoa truyền thống, mà là trạng thái kiệt sức nhận thức (cognitive exhaustion) phát sinh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Nó xảy ra khi một người phải liên tục thực hiện các tác vụ "giám sát nhận thức" đối với máy móc.

Thay vì được giải phóng sức lao động, bộ não con người bị đẩy vào vai trò một "người gác cổng", phải kiểm tra tính đúng sai, rà soát lỗi "ảo giác" (hallucinations) của AI và xử lý một lượng thông tin khổng lồ được tạo ra với tốc độ nhanh gấp hàng chục lần so với tốc độ đọc hiểu tự nhiên của não bộ.

14% người tham gia khảo sát của HBR xác nhận từng trải qua trạng thái này. Những người làm marketing là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nhất, với tỷ lệ lên đến 26%, tiếp theo là nhân sự, vận hành và kỹ thuật.

"Tôi có một công cụ giúp cân nhắc các quyết định kỹ thuật, một công cụ khác giúp soạn thảo và tóm tắt. Tôi cứ liên tục chuyển đổi giữa chúng, kiểm tra kỹ từng chi tiết nhỏ. Nhưng thay vì làm việc nhanh hơn, đầu óc tôi bắt đầu cảm thấy rối bời. Không phải mệt mỏi về thể chất mà chỉ là... quá tải", một quản lý kỹ thuật cấp cao mô tả trong nghiên cứu mới xuất bản trên tạp chí Harvard Business Review tháng 3.

Theo dữ liệu từ Sensor Tower, người dùng Việt Nam thực hiện trung bình 75 phiên tương tác với ứng dụng AI mỗi tháng, vượt mức trung bình toàn cầu là 50 phiên. Báo cáo kinh tế số do Google công bố đầu năm 2025 xếp Việt Nam đứng đầu Đông Nam Á về mức độ ứng dụng AI trong công việc hàng ngày.

"Nghịch lý ở chỗ AI được tạo ra để giảm tải, nhưng trên thực tế lại đang cộng thêm áp lực theo một cơ chế khác", ông Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm Tâm lý Lumos, nói.

Nghiên cứu HBR chỉ ra rằng khi nhân viên phải giám sát AI ở mức độ cao, họ tiêu tốn nhiều hơn 14% năng lượng tinh thần so với khi làm việc không có AI, đồng thời cảm thấy quá tải thông tin nhiều hơn 19%.

Khi cùng lúc phải sử dụng hơn ba công cụ AI, điểm năng suất thực sự bắt đầu giảm chứ không tăng thêm. Nói cách khác, không phải AI làm thay người, mà người đang trở thành người quản lý của AI mà không được chuẩn bị cho vai trò đó.

Đây chính là gốc rễ mà ông Trung xác định khi tiếp nhận ngày càng nhiều ca kiệt sức liên quan làn sóng tự động hóa. "Đó là một cuộc đua không cân sức", ông nói. "Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách doanh nghiệp đang dùng nó như một cái cớ để tăng sản lượng mà không tăng nguồn lực con người".

Khi hệ thần kinh phải duy trì trạng thái cảnh giác cao trong thời gian dài mà không có khoảng nghỉ phục hồi, cơ thể mất dần khả năng quay về trạng thái bình thường. Các biểu hiện thường gặp bao gồm khó tập trung, ra quyết định chậm hơn, dễ cáu gắt, mất ngủ và tỉnh giấc giữa đêm với đầu óc vẫn xoay quanh công việc. Hiện tượng này nếu kéo dài, có thể dẫn đến trầm cảm và các bệnh tinh thần khác.

Theo chuyên gia Trung, giải pháp để tránh kiệt quệ tinh thần không nằm ở việc từ bỏ công nghệ, mà là xác lập lại ranh giới. AI nên làm các việc lặp lại (routine), còn con người cần những khoảng nghỉ hoàn toàn không có công nghệ (tech-free breaks) để phục hồi hệ thần kinh giao cảm.

Như Minh Thư cuối cùng đã phải trình bày thẳng thắn với quản lý về giới hạn của mình, đề xuất phân chia lại quy trình làm việc để tránh kiệt sức. Ngoài ra, cô cố gắng không lạm dụng AI, học cách khi nào biết tắt công cụ này để bảo vệ năng lực tư duy độc đáo của bản thân.

Thùy An

Anthropic cảnh báo: AI đang tham gia sâu hơn vào các cuộc tấn công mạng

Báo cáo mới cho thấy tội phạm mạng không chỉ dùng AI để viết mã độc hay email lừa đảo mà còn hỗ trợ xâm nhập, mở rộng quyền kiểm soát trong hệ thống.

Trí tuệ nhân tạo đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực trong nhiều lĩnh vực, từ sáng tạo nội dung, lập trình cho đến nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, công nghệ này cũng đang được các nhóm tội phạm mạng tận dụng theo những cách ngày càng tinh vi hơn.

AI 'nhúng tay' vào nhiều khâu tấn công mạng

Trong báo cáo mới nhất, Anthropic cho biết đã phân tích 832 tài khoản bị cấm vì liên quan đến hoạt động mạng trong giai đoạn từ tháng 3-2025 đến tháng 3-2026. Đây chỉ là một phần trong tổng số tài khoản mà công ty điều tra và xử lý, nhưng được chọn vì có đủ dữ liệu để đối chiếu hành vi với khung MITRE ATT&CK, hệ thống thường được giới an ninh mạng dùng để phân loại kỹ thuật tấn công.

Kết quả cho thấy việc lạm dụng AI đã vượt xa các tình huống quen thuộc như viết email lừa đảo hay tạo đoạn mã độc đơn giản. Anthropic ghi nhận 13.873 hành vi độc hại, trải rộng trên 482 kỹ thuật phụ thuộc toàn bộ 14 nhóm chiến thuật trong MITRE ATT&CK.

Trong số 832 tài khoản bị phân tích, 574 tài khoản, tương đương 69%, dùng AI cho nhóm hoạt động "phát triển năng lực tấn công". Riêng hoạt động liên quan đến mã độc xuất hiện ở 560 tài khoản, tương đương 67,3%. Đây vẫn là nhóm hành vi phổ biến nhất, cho thấy AI đang được tận dụng để viết, chỉnh sửa hoặc cải thiện các công cụ phục vụ tấn công mạng.

Tuy nhiên, phần đáng chú ý hơn nằm ở các hoạt động sau khi kẻ tấn công đã lọt vào hệ thống. Anthropic ghi nhận 54 tài khoản, tương đương 6,5%, dùng AI để hỗ trợ "lateral movement" - tức di chuyển ngang bên trong một mạng đã bị xâm nhập. Đây là giai đoạn nguy hiểm vì kẻ tấn công không chỉ còn đứng ngoài gửi email giả mạo, mà đã tìm cách mở rộng quyền kiểm soát trong nội bộ hệ thống.

Báo cáo cũng cho thấy AI được dùng trong các hoạt động như dò tìm tài khoản, thu thập dữ liệu từ hệ thống cục bộ, che giấu tập tin hoặc thông tin, làm suy yếu biện pháp phòng vệ và hỗ trợ thao tác trong môi trường mạng đang hoạt động. Những công việc này trước đây thường đòi hỏi kỹ năng kỹ thuật cao hơn, nhưng AI có thể giúp các đối tượng ít kinh nghiệm thực hiện nhanh hơn.

Theo Anthropic, điều này không có nghĩa AI đã tạo ra một loại hình tấn công hoàn toàn mới. Vấn đề nằm ở chỗ công nghệ này đang làm tăng tốc độ, quy mô và độ tinh vi của các chiến dịch tấn công mạng.

Cuộc đua mới giữa AI và giới an ninh mạng

Một điểm quan trọng trong báo cáo là Anthropic không chỉ đếm số kỹ thuật được sử dụng, mà còn đánh giá mức độ nguy hiểm khi AI tham gia vào từng hoạt động. Công ty cho biết tỉ lệ tác nhân được xếp từ mức rủi ro trung bình trở lên đã tăng từ khoảng 33,5% trong sáu tháng đầu của nghiên cứu lên 56,1% trong sáu tháng tiếp theo, tương đương mức tăng khoảng 1,7 lần trong chưa đầy một năm.

Nếu ở giai đoạn đầu đa số trường hợp nằm ở nhóm rủi ro thấp, thì sang giai đoạn sau nhóm rủi ro trung bình đã trở thành nhóm chiếm tỉ lệ lớn nhất. Diễn biến này cho thấy AI đang được sử dụng nhiều hơn trong các hoạt động có mức độ nguy hiểm cao, thay vì chỉ hỗ trợ các bước đơn giản ở giai đoạn đầu.

Anthropic cũng chỉ ra rằng các thước đo truyền thống để đánh giá hacker có thể không còn đủ chính xác. Trước đây, đội ngũ bảo mật thường dựa vào kỹ năng, công cụ hoặc số lượng kỹ thuật mà một nhóm tấn công sử dụng. Tuy nhiên, báo cáo cho thấy tác nhân có kỹ năng thấp dùng trung bình khoảng 16 kỹ thuật, trong khi nhóm kỹ năng cao nhất dùng khoảng 20 kỹ thuật. Khoảng cách này không quá lớn.

Điều quan trọng hơn là AI được sử dụng ở đâu trong chuỗi tấn công. Nếu AI chỉ hỗ trợ viết email lừa đảo, rủi ro vẫn nằm trong nhóm quen thuộc. Nhưng khi công nghệ này hỗ trợ đánh cắp thông tin đăng nhập, dò tìm tài khoản, leo thang đặc quyền hoặc xử lý hoạt động mạng theo thời gian thực, mức độ nguy hiểm tăng lên đáng kể.

Đáng chú ý, Anthropic nhắc đến một chiến dịch gián điệp mạng được cho là có yếu tố nhà nước bảo trợ, bị ngăn chặn vào tháng 11-2025. Trong vụ việc này, công ty cho biết mô hình AI đã hoạt động như một tác nhân tự động, có khả năng thực thi lệnh, khai thác lỗ hổng, đánh cắp thông tin đăng nhập và đưa ra các quyết định chiến thuật.

Theo Anthropic, những hành vi như chuỗi tấn công tự động, quyết định theo thời gian thực bằng AI hay thực thi hành động với rất ít sự can thiệp của con người hiện chưa được phản ánh đầy đủ trong khung MITRE ATT&CK. Công ty cho biết đang trao đổi với MITRE về cách cập nhật khung phân loại này để phù hợp hơn với thực tế mới.

Báo cáo cho thấy AI đang làm thay đổi cách nhìn về rủi ro an ninh mạng. Vấn đề không chỉ là hacker có thể viết email lừa đảo hay mã độc nhanh hơn, mà là AI đang dần tham gia vào những công đoạn sâu hơn của một cuộc tấn công, nơi thiệt hại có thể lớn hơn nhiều nếu doanh nghiệp không phát hiện kịp thời.

Nhận định bóng đá Bờ Biển Ngà vs Ecuador, bảng E World Cup 2026

Nhận định Bờ Biển Ngà vs Ecuador, bảng E World Cup 2026 (6h ngày 15/6): Phân tích số liệu thống kê, dự đoán tỷ số Bờ Biển Ngà đấu với Ecuador.

Nhận định Đức tại World Cup 2026: Áp lực trên vai Wirtz, Musiala

Nhận định đội tuyển Đức tại World Cup 2026: Đánh giá đội hình, sức mạnh, phân tích chiến thuật và dự đoán cơ hội của đội tuyển Đức tại World Cup 2026.

Trực tiếp bóng đá Haiti vs Scotland, bảng C World Cup 2026 hôm nay

Trực tiếp bóng đá Haiti vs Scotland diễn ra lúc 8h ngày 14/6: VTC News cập nhật diễn biến, tỷ số Haiti đấu với Scotland mới nhất.

World Cup 2026 hôm nay 14/6: FIFA yêu cầu Ai Cập đổi trang phục thi đấu

Cập nhật thông tin World Cup 2026 mới nhất hôm nay 14/6: FIFA yêu cầu đội tuyển Ai Cập đổi sang mẫu áo không có 7 ngôi sao tượng trưng cho chức vô địch AFCON.

Cách bảo vệ não bộ khi thức khuya liên tục để xem World Cup

Thức khuya theo dõi các trận cầu đỉnh cao không chỉ gây mệt mỏi mà còn làm suy giảm trí nhớ ngắn hạn, tăng nguy cơ rối loạn giấc ngủ kéo dài.

Bí ẩn 'pháo đài' nằm dưới lòng Paris chứa khối tài sản 125 tỷ Euro

Nằm sâu 27m dưới lòng đất Paris, hầm Souterraine cất giữ 2.437 tấn vàng, trị giá 125 tỷ Euro giúp Pháp trở thành thế lực sở hữu lượng dự trữ vàng lớn thứ 4 thế giới.

Cơ hội của Hà Lan tại World Cup 2026: Tiến sâu nhờ hàng thủ

Nhận định Hà Lan tại World Cup 2026: Đánh giá đội hình, sức mạnh, phân tích chiến thuật và dự đoán thành tích của đội tuyển Hà Lan.

Tạm giữ người phụ nữ ném dao vào máy xúc tại công trường sân golf ở Tuyên Quang

Người phụ nữ ở phường Mỹ Lâm (Tuyên Quang) bị tạm giữ để điều tra sau khi ném dao làm vỡ kính chắn gió máy xúc tại công trường sân golf.

Ông Trump tuyên bố thỏa thuận với Iran có thể ký ngày 14/6, mở eo biển Hormuz

Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ và Iran có thể ký một thỏa thuận ngay trong ngày 14/6, đánh dấu bước tiến mới trong nỗ lực chấm dứt xung đột.

Việt Nam phát huy vai trò cầu nối trong quan hệ ASEAN - Nga

Thứ trưởng Đặng Hoàng Giang, Trưởng SOM ASEAN Việt Nam trả lời phỏng vấn trước Hội nghị Cấp cao Kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga.

Theo trang Chosun Biz, Samsung đã hợp tác với một chủ tàu quốc tế để phát triển các trung tâm dữ liệu nổi có khả năng hoạt động ngoài khơi thay vì đặt trên đất liền. Các cơ sở này sẽ được trang bị một lượng lớn máy chủ phục vụ việc vận hành các hệ thống AI.

Trong dự án này, hãng Samsung Heavy Industries sẽ phụ trách phần công nghệ và thi công, Công ty Vận tải biển quốc tế Capital Clean Energy Carriers (Hy Lạp) đảm nhận việc tìm kiếm nguồn lực và đầu tư, còn Tổ chức hàng hải Lloyd's Register (Anh) giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định và cấp chứng nhận. Samsung cũng đã ký thỏa thuận riêng với bộ phận tư vấn Lloyd's Register Advisory thuộc Lloyd's Register để tiến hành nghiên cứu khả thi và khảo sát cơ hội phát triển tại thị trường Bắc Mỹ.

Ý tưởng trên nhằm đáp ứng nhu cầu đang tăng đối với trung tâm dữ liệu vốn cần nhiều không gian, điện năng và hệ thống làm mát. Việc đặt trung tâm dữ liệu trên tàu có thể giảm bớt áp lực về quỹ đất, đồng thời tận dụng nước biển để làm mát.

Theo kế hoạch, trung tâm dữ liệu của Samsung có công suất 50 megawatt (MW), đủ để vận hành hàng chục ngàn máy chủ AI. Nguồn điện cho cơ sở này có thể được bảo đảm theo 2 cách. Khi neo đậu gần cảng hoặc khu vực ven biển, nó có thể kết nối với lưới điện thông qua tuyến cáp ngầm. Trung tâm cũng có thể tự phát điện bằng cách sử dụng pin nhiên liệu chạy bằng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).

Trao đổi với trang công nghệ Tom's Hardware, ông Jerry Kalogiratos, Giám đốc Điều hành Capital Clean Energy Carriers, cho biết trung tâm dữ liệu nổi mang đến một giải pháp linh hoạt, có khả năng mở rộng quy mô cùng với lợi thế độc đáo là tính di động. Dự án này còn có thể tạo ra nguồn thu nhập mới cho chủ tàu. Thay vì cho thuê tàu vận tải, họ có thể cho các công ty công nghệ và nhà cung cấp dịch vụ đám mây thuê lại các trung tâm dữ liệu nổi này.

Samsung không phải là công ty duy nhất phát triển trung tâm dữ liệu nổi. Tại Nhật Bản, hãng vận tải biển Mitsui OSK Lines và Công ty Năng lượng Karpowership (Thổ Nhĩ Kỳ) đang hợp tác xây dựng một trung tâm dữ liệu nổi công suất 73 MW, dự kiến đưa vào vận hành trong năm 2027.

Trong khi đó, một trung tâm dữ liệu dưới biển có công suất 24 MW đã bắt đầu hoạt động gần TP Thượng Hải - Trung Quốc vào tháng rồi. Còn tại Mỹ, Công ty Nautilus Data Technologies đang vận hành một trung tâm dữ liệu nổi nhỏ hơn, với công suất 6,5 MW, trên một sà lan tại cảng Stockton, bang California.

Mỹ cấm người ngoại quốc dùng 2 model AI tiên tiến nhất: AI không còn là thị trường tự do?

Vân Anh | 13/06/2026 11:09 AM

Rạng sáng ngày 13/6/2026, thế giới công nghệ chứng kiến một cơn địa chấn. Anthropic – kỳ lân AI hàng đầu thế giới – bất ngờ thông báo vô hiệu hóa hoàn toàn quyền truy cập vào hai mô hình AI tối tân nhất của họ là Fable 5 và Mythos 5 đối với tất cả người dùng và nhân viên không mang quốc tịch Mỹ. Đây không chỉ là một sự cố gián đoạn dịch vụ, mà là một hồi chuông cảnh tỉnh về một trật tự thế giới mới: Trí tuệ nhân tạo đã chính thức bị vũ khí hóa.

AI trở thành "hàng hóa chiến lược" và sự sụp đổ của "Giấc mơ Mỹ" trong giới công nghệ

Từ trước đến nay, giới công nghệ vẫn luôn tin vào một "giấc mơ Mỹ" – nơi thị trường tự do định đoạt sức mạnh của sản phẩm, và các công ty công nghệ là những thực thể hoạt động độc lập, xuyên biên giới. Tuy nhiên, sắc lệnh từ Chính phủ Mỹ được Anthropic trích dẫn với lý do "an ninh quốc gia" đã dội một gáo nước lạnh vào niềm tin này.

Sự kiện này đánh dấu một bước ngoặt lớn: AI giờ đây không còn đơn thuần là những dòng lệnh thương mại hay dịch vụ phần mềm trả tiền là dùng (SaaS). Các mô hình AI lõi đã được nâng tầm lên thành hàng hóa chiến lược – tương tự như dầu mỏ, vũ khí hạt nhân hay công nghệ lõi bán dẫn. Nó sẽ trở thành con bài trên bàn đàm phán của các siêu cường.

“Xuất khẩu” trong AI cũng không cần là một lô hàng qua biên giới. Một tài khoản API, một nhóm phát triển ở nước khác, hoặc một nhân sự có quốc tịch không phù hợp đều có thể trở thành nguyên nhân để ngừng cung cấp dịch vụ. Điều này khiến khái niệm chuỗi cung ứng công nghệ rộng hơn rất nhiều so với cách các doanh nghiệp quen nghĩ.

Cách nước Mỹ can thiệp sâu và kiểm soát phân phối công nghệ lõi cho thấy họ đang dần dịch chuyển sang mô hình quản lý tập trung. Cách hành xử của Mỹ giờ đây không có nhiều khác biệt so với chiến lược kiểm soát công nghệ của Trung Quốc. Các tập đoàn lớn như Anthropic đã không còn khả năng tự quyết trong các chiến lược toàn cầu hóa của mình. Họ đang trở thành những công cụ đắc lực, phụ thuộc hoàn toàn vào các định hướng từ Washington.

Tác động tới Việt Nam: Cần nghiêm túc đầu tư cho mô hình AI riêng?

Cú sốc từ Anthropic chắc chắn sẽ tạo ra một cơn sóng lớn tại thị trường công nghệ quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng. Cuộc đua AI vốn đã không công bằng, và khi bị can thiệp bởi bàn tay thép của Chính phủ, khoảng cách sẽ ngày càng lớn.

Sự kiện này sẽ là một cú hích hiệu quả cho nỗ lực phát triển AI tự chủ, tức Việt Nam phải tự xây dựng các Mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) nội địa. Rõ ràng, bài học nhãn tiền đã chứng minh việc giao phó toàn bộ "bộ não" vận hành của doanh nghiệp hay quốc gia cho một nền tảng ngoại là rủi ro chí tử. Họ có thể ngắt kết nối bất cứ lúc nào chỉ sau một tờ giấy lệnh.

Tuy nhiên, giữa khát vọng tự chủ và thực tế doanh nghiệp là một hố sâu ngăn cách. Muốn tự làm LLM là một chuyện, nhưng câu hỏi phũ phàng và thực dụng nhất luôn là “Tiền đâu?”.

Bài toán phòng vệ cho người dùng cá nhân và doanh nghiệp

Nhìn từ góc độ quản trị chiến lược, câu chuyện không nằm ở việc Fable 5 hay Mythos 5 mạnh đến đâu, mà là rủi ro phụ thuộc nền tảng. Nếu một doanh nghiệp xây chăm sóc khách hàng, phân tích dữ liệu, lập trình hoặc R&D lên một mô hình duy nhất, họ không chỉ phụ thuộc vào năng lực kỹ thuật của nhà cung cấp, mà còn phụ thuộc vào quan hệ giữa nhà cung cấp đó với chính phủ sở tại. “Rủi ro nhà cung cấp” trong kỷ nguyên AI vì thế không còn chỉ là giá, SLA (Thỏa thuận Cấp độ Dịch vụ) hay bảo mật dữ liệu.

Lựa chọn thực tế hơn cho phần lớn doanh nghiệp Việt Nam có lẽ là tự chủ theo lớp. Doanh nghiệp cần kiểm soát các lớp ứng dụng, dữ liệu nội bộ, quy trình nghiệp vụ và khả năng chuyển đổi giữa nhiều nhà cung cấp. Lớp mô hình nền tảng có thể dùng kết hợp: mô hình quốc tế cho tác vụ mạnh, mô hình mã nguồn mở hoặc nội địa cho tác vụ nhạy cảm, cùng kiến trúc dự phòng để không sập khi một API bị khóa.

Khi AI đã trở thành một loại hàng hóa chiến lược, doanh nghiệp không thể mãi đóng vai một người mua hàng ngây thơ.

Vân Anh